Warning: Parameter 1 to wp_default_scripts() expected to be a reference, value given in /home/turklar/public_html/wp-includes/plugin.php on line 601

Warning: Parameter 1 to wp_default_scripts() expected to be a reference, value given in /home/turklar/public_html/wp-includes/plugin.php on line 601
 جهانشاه بروایت آخرین تحقیقات آکادمی علوم ترکمنستان | ففتا
ففتا

جهانشاه بروایت آخرین تحقیقات آکادمی علوم ترکمنستان

 

پژوهشگر تاریخ و ادبیّات: دکتر خانگلدی اونق

پژوهشگر تاریخ و ادبیّات: دکتر خانگلدی اونق

بعد از فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱/م. کشورهای استقلال یافته از آن، روابط دیپلماتیک علمی و فرهنگی با هم آغاز کرده بودند. از جمله این روابط بین ارمنستان و ترکمنستان مستقل برقرار شده بود که در طیّ آن متخصّصین و پژوهشگران دو کشور در آکادمی و مراکز علمی – تاریخی کشورهای متبوع خود موفّق شدند یکسری پژوهشهای علمی و تاریخی را بانجانم برسانند. از پژوهشکده تاریخ تحت پوشش کابینه وزیران ترکمنستان که زیر نظر مرکز مشاوره علم و تکنیک پرزیدنت ترکمنستان (بجای آکادمی علوم سابق ترکمنستان مستقلّ) یک هیئت از محققّین سرشناس از جمله آکادمیک دکتر یگن آتاقارّیف مدیر انستیتو باستانشناسی و آنتروپالوژی، دکتر همراه یوسوپ اف آنتروپالوگ و اتنولوگ در پژوهشکده تاریخ و آنه قربان آشیراف مدیر انستیتو دستنوشته های تاریخی ترکمنباشی، … مدّتی در ارمنستان مشغول تحقیق در باره اشتراکات تاریخی و فرهنگی ترکمنستان و ارمنستان بودند.
بعداز اتمام مأموریّت علمی آنها نتیجه تحقیقات خودرا در روزنامه “غالقئنئش” سپس خلاصه شده آن در ماهنامه “صدای ترکمن” بشرح زیر بچاپ رسید که حاوی وجود آثار و ابنیّه هائی از دوره پادشاهی دو سلسله از ترکمنهای قره قویونلی و آق قویونلی در آنجا بویژه مطالعه دستنوشته های باقیمانده در مرکز تحقیقاتی “ماتناداران” از دوره جهانشاه و مربوط به این سلسله های ترکمن می باشد، بود.
در رابطه با روابط و اشتراکات تاریخی فرهنگی فیمابین ترکمن – ارمن  میتوان گفت، که اسناد مربوط به هر دوره ای از این تاریخ را بخواهی با مراجعه به فوند “ماتناداران” شاهد اسناد تلمبار شده زیادی میشویم که نظریه های مارا تثبیت میکند. پژوهشگران ترکمن- ارمن دبلیو گریگوریان “W. gerigoriyan”، س. آروشاتیان “Arewshatian”، آ. آشیراف”Annagurban Ashyrow” در بین اسناد موجود در ماتناداران عمدتاً آثار و اسناد مربوط به دوره دولتهای ترکمنان قره قویونلی و آق قویونلی را مورد توجّه قرار داده اند.
حقیقتاً تمامی سرزمین ارمنیها جزو متصرّفات کامل قلمرو دولت قره قویونلی ها را شامل میشده است. با مشاهده و پژوهش اسناد موجود، این سؤال پیش می آید که: مگر دولت قره قویونلی کی و در کجا تأسیس شده و تا چند زمان بر سریر قدرت باقی مانده بودند؟ آنچه که ما با عنوان سلسله قره قویونلی در تاریخ میشناسیم، در اصل یکی از تیره های بزرگ ترکمنهای اوغوزی مربوط به شاخه بهارلی(بهارلوئی) طوایف ترکمنها می باشد.
در “تاریخ آذربایجان” به این سطور برخورد میکنیم. “قاراقویونلو ای آق قویونلو ولیی سوایی پرایزخاژدنیه اوت اوغوزیسکو- تورکمنسکیخ پله من سردنه ی آزیی(Karakoyunly i Ak-koyunly weli swayi praizhazhdeniye ot Oguzisko- Turkmenskih plemenn srednyi Azii)” یعنی: قره قویونلی ها شجره نسبی خودرا از قبایل اوغوز- تورکمن آسیای مرکزی بر میگیرند”.   (“استوریا آذربایجانا” ت. آی، باکو، ۱۹۵۸، ص. ۲۰۲ [“Storya Azirbaydzana” t. I, Baku, 1958- 202 sah.]). اساس سلسله قره قویونلی ها را شخصی با نام بایرام خوجه ترکمن پی می ریزد. در آن زمان بایرام خوجه به عنوان یکی از امرای سلطان اویس جلایری تیموری، در تبریز سکونت داشت.
بعداز فوت سالطان اویس جلائری با متّحد کردن طوایف ترکمن قره قویونلی، زمام امور کشوری را بدست میگیرد. او در سال ۱۳۸۰/م. رخت از جهان می بندد و در بین بازماندگان وی مبارزه بر سر تصاحب منصب امور حاکمیّت در میگیرد. در نهایت این رقابت یکی از فرزندان او بنام قره محمّد تورکمن میدان را میبرد و بر سر حاکمیّت منتقل میشود. او اساس دولت قره قویونلی ها را در مرکز شهر “وان” پی می ریزد و آنجا را بعنوان پایتخت انتخاب میکند.
در آنزمان وسعت این دولت در بین دریاچه وان تا رود فرات امتداد پیدا میکرد. این رخداد اساساً مربوط به رویدادهای سالهای ۱۳۸۷/م. می باشد. که تیمور لنگ در آنزمان در سمرقند حکمرانی میکرد، متوجّه رشد و حضور سرکرده ای رقیب در تبریز میگردد و با وی وارد جنگ میشود. فرزند برومند قره محمّد ترکمن بنام قره یوسف به همراه یکی از امرای قره قویونلی بنام پیر حسن دولت را مستحکم دفاع می کنند و تیمور شکست ناپذیر را در جنگی که در میدان “موش” در گرفته بود، چنان شکست سختی میدهند که منجر به عقب نشینی و فرار لشگر تیمور بطرف سرحدات خود میگردد. تیمور لنگ در سال ۱۴۰۵/م. در شهر اوترار چشم از جهان فرو می بندد.
قره یوسف و سلطان احمد که مدّتی بدور از دسترس تیمور طی طریق کرده بودند، به محض خلاصی از زیر بار مملوکهای سوریه و مصر، با جمع آوری قشون در سال ۱۴۰۶/م. بغداد و سپس تبریز را مسخّر میکنند. سال بعد پادشاهی گرجستان گئورگی (جورجی) هفتم “Georgjy VII ” را تابع خود میکنند. لشگر سرازیر شده در ماه آوریل سال ۱۴۰۸/م. از جانب سمرقند و خراسان به فرماندهی فرزندان تیمورشاه بنامهای میرانشاه و شاهرخ سایه بر دولت تازه شکل گرفته ترکمنان قره قویونلی می اندازد. از این رو قره یوسف ترکمن بپا میخیزد و قشون سایه انداز بر دولت ترکمنان قره قویونلی را تار و مار و میرانشاه را به سزای اعمال خود میرساند. این واقعه از جمله یکی از مهمترین رخدادهای تاریخی بعنوان “جنگ در آترپاتاکان” صفحات ویژه ای را در تاریخ بخود اختصاص میدهد. بعداز آن واقعه، اردبیل و سلطانیه نیز تحت تأثیر دولت قره قویونلی ها قرار میگیرد. قره یوسف در سال ۱۴۰۹/م. ماردین را نیز به تصرّف خود در می آورد. در سال ۱۴۱۰/م. قره یوسف دوست و رقیب همدرجه حکمروان خود احمد جلائری را نیر از صحنه خارج میکند. این جنگ در نزدیکی تبریز اتّفاق افتاده است. قره یوسف در سال ۱۴۱۱/م. با پرچم پیروزی وارد بغداد میشود. بدین ترتیب دولت قره قویونلی ها شکل میگیرد. وسعت دولت قره قویونلی ها در آن ایّام از کوردان شروع، ارمنستان، کردستان، عراق عرب را نیزمتصرّف میشود. در آن ایّام پایتخت خودرا به تبریز منتقل میکنند. قره یوسف در سال ۱۴۲۰/م. بدرود حیات میگوید. پیکر مرده از فرط بیماری قره یوسف، تا سه روز محفوظ و بعداز آن با تشریفات ویژه بخاک سپرده میشود. بعداز او پسرش اسکندر زمام امور دولت قره قویونلی ها را برعهده میگیرد. او در سالهای ۱۴۲۱-۱۴۲۹/م.م. بر تخت پادشاهی می نشیند و در رابطه با سرزمین ارمنستان خودرا “شاه ارمن” (“ارمن پادشاسی”)  نامیده بود. اسکندر ۱۶ سال بر سریر دولت قره قویونلی (۱۴۲۱-۱۴۳۶/م.م.) حکمروائی کرد. او در مسائل ملّی ارمنی فعّالانه شرکت می جست و اقدامات مؤثّری در پیشبرد مسائل مملکتی از قبیل سیاست، فرهنگ و مسائل دینی بانجام میرسانیده است. او در تمام مسائل مملکتی اعم از دیپلماسی، قوای جنگی رهبران دینی ارمنی را شرکت می داد.
این تفاهم بالاخصّ در دوره حاکمیّت جهانشاه قره قویونلی بعنوان بخشی از موضوع تاریخی از اهمیّت ویژه ای برخوردار است. جهانشاه فرزند قره یوسف تورکمن در سالهای ۱۳۹۹-۱۴۶۷/م.م. بعنوان برجسته ترین شخصیّت تاریخی خودرا به منصه ظهور میرساند. او برادر کوچکتر از خود اسکندر است. کسی که در احراز تخت شاهی به یاری جهانشاه شتافته، شاهرخ سلطان خراسان بود. جهانشاه با سیاستمدار ظریف نسل تیموری به تفاهم رسیده بود.
برای تحقیق و شناخت بیوگرافی، سیاست، زندگی شخصی و حتّی خلاّقیّتهای ادبی جهانشاه فوند “ماتناداران (Matenadara)” با ارزش ترین خزانه ملّی محسوب میشود. جهانشاه از جمله حکمرانان شاعری است که دارای استعداد ژرف و صاحب افکار و اندیشه های کلاسیک از نوع اصیل آن می باشد. او در ادبیّات با عنوان “حقیقی” تخلّص میکرده است که انگیزه انتخاب این تخلّص هنوز برکسی معلوم نیست ولی میتوان آنرا در افکار و اندیشه های عرفانی او جستجو کرد. یکی از اسناد قابل ملاحظه ای که در مورد جهانشاه نظر ما را جلب نمود، مقاله ای است که در هفدهم نوامبر سال ۱۹۲۴/م. در نشربّه “تایمز” بچاپ رسیده بود. در این مقاله از وجود یکی از دستنوشته های “دیوان شعر” جهانشاه حقیقی پرده برداشته می شود. این دیوان شامل ۱۰۸ غزل، یک مستزاد بوده است. از این تعداد ۸۷ قطعه بزبان ترکمنی می باشد. دبلیو. مینورسکی بعداز مطالعه این مقاله بدنبال تحقیقات بیشتر در حول و حوش آثار آن می پردازد. بعداً دبلیو مینورسکی مقاله ای تحت عنوان “جهانشاه قره قویونلی و آثار ادبی او” را در بیولتنی که در لندن بچاپ میرسید طیّ سری شماره (“Byulleten”, t. XVI. 2 bel. 1954 y.) منتشر نموده است. بر اساس اطّلاعاتی که در دیوان دیگر جهانشاه که در موزه لندن طی شماره (Muzey, 9493) نگهداری میشود، در مورد ترکمن بودن خود اطلاعات قاطعی ارائه داده است. این اطّلاعات مواد ارزشمندی از تاریخ ادبیّات ترکمنی را ارائه میدهد که مربوط به حلقه ادبیّات قبل از مختومقلی می باشد. از سال ۱۹۶۰/م. به بعد در عرصه علوم ادبیّات ترکمنی نسخه دیگری از “دیوان” دستنوشته های جهانشاه مکشوف میشود.  این نسخه از “دیوان” دستنوشته جهانشاه اینبار از خود ایروان، از “ماتناداران” پیدا شده است. در این “دیوان” کشف شده جهانشاه، ۵۸ غزل و ۱۶ رباعی بزبان ترکمنی، همچنین ۷۹ غزل هم بزبان فارسی موجود می باشد. از غزلیّات فارسی این مجموعه تعداد ۲۰ غزل را پژوهشگر تاریخ و ادبیّات ترکمنستانی آقای قندوم قربان اف بزبان ترکمنی ترجمه کرده است. …”.

– تورنتو- سال ۲۰۱۰

Short URL: http://www.turklar.com/?p=4799

Posted by on مرداد ۱۷ ۱۳۹۰. Filed under اطلاعیه و پیامها, تازه ها. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0. You can leave a response or trackback to this entry

۱ Comment for “جهانشاه بروایت آخرین تحقیقات آکادمی علوم ترکمنستان”

  1. Salam Gardashlar! Shu makala bilen birlikde, bu temanyng kitap gornushi “Jahansha Hakykynyng Diwany” at bilen Tahranda chap boldy:
    . Makalany shu yerde goybereningiz uchin kop sag bolyng!..
    Author of article: Dr. H. Ownuk – Toronto

Leave a Reply

Search Archive

Search by Date
Search by Category
Search with Google

Photo Gallery

© 2017 ففتا. تمام حقوق محفوظ و متعلق به ففتا است. ورود - میزبانی وب آی پی پلنز

مقالات منتشره در سايت ففتا بيانگر نظريات نويسندگان آن است و فدراسیون فرهنگی توركان افغانستان مسئوليت آنرا ندارد. ازطرف اداره سايت