ففتا

بابور و نوائی

عزیزالله فاریابی
ادبیات شناس باتورخان ولیخواجه یوف بابرنینگ اؤزی نوایی نینگ تیرمه دیوانینی توزیب چیققنینی “بابرنامه”اساسیده انیقلگن .نوایی نینگ ایدیال حکمدار حقیده گی آرزولری هم بابر فعالیتیده معین درجه ده عکس ایتگن . بابر اؤزی توزگن “بویوک امپیریه “ده اؤتکزگن اصلاحاتلرنی قرار تاپتیریش و مفکوره سینی مستحکملش اوچون استایدل حرکت قیلگن . بونینگ نظری اساسلرینی یره تیش مقصدیده دینی فلسفی ، حرب ایشیگه عاید اثرلر یازگن . “مبین ” و حربی مسله لر خصوصیده گی رساله لری بونگه دلیل بؤله آله دی .
علیشیر نوایی گچه هم اؤزبیک یازمه ادبی تیلی معین درجه ده شکللنگن ، شعریتده هم معین عنعنه لر موجود ایدی . علی شیر نوایی اؤزینینگ تورلی موضعگه باغیشلنگن شعری و نثری اثرلری آرقلی اؤزبیک ادبی تیلینی رواجلنتیردی . او بونینگ اوچون اؤزبیک تیلی شیوه لری امکانیتلریدن فایده لندی ، موجود ادبی مکتبلرنینگ عنعنه لرینی اؤزلشتیریب و عمومیلشتیریب ، یگانه اؤزنگه سالدی .پروفیسور ا . هیتمیتوف قید ایتگنیدیک : “نوایی نینگ اؤزبیک تیلیده یازیش حقیده گی تشویقات و ترغیباتلری اؤز دوریده او کوتگن درجه ده موفقیت قازانمگن بؤلسه هم ، اما اؤزبیک ادبیاتی نینگ بوندن کیینگی ترقیاتیده جوده کتته ایجابی رول اؤینه یدی ” . ظهیرالدین محمد بابرنینگ شعری و نثری شوندن دلالت بیره دی .
نوایی اثرلری و بابر ایجادی بیر دور ده تورلی اصوللر موجود بؤلیشینینگ یارقین نمونه سیدیر . “بابر نامه” جوده ساده ، روان تیلی بیلن یازیلگن . “بابر نامه ” گه نسبتن ایتیلگن بو فکرنی بابر شعریتی خصوصیده هم شونده ی دییش ممکن . ادبیات شناس ای . آچیلوف : ” بابر شعرلرینینگ حیاتیلیگی اولرنینگ ایجادخانه ده ایمس ، بلکی حیات قازانینینگ ایچیده توریب ایجاد قیلگنلیگیدیر ” دیب قید قیله دی . ا . اعظموف : ” بابرنینگ اؤزیگه معقول کیلگن شعرلرینی یاد آلیش عادتی بؤلگن ” دیدی .
بابراؤزیگه اوستاذ دیب بیلگن نوایی ایجادینی چقور اخلاص بیلن اؤرگنگن،اونینگ کؤپگینه غزللرینی یادن تکرار لب یورگن . “بابرنامه “نینگ 1499 – 1500 ایللرگه بغیشلنگن بابیده او روحیتیده وجودیگه کیلگن بیزاوتلیک حقیده : ” گاهی تیلبه لر دیک یالغوز پوشته و دشتقه بارور ایدیم . گاهی باغات و محلاتنی کؤچه- بکؤچه اخترور ایدیم . نی یوریماقته اختیاریم بار ایدی ، نی اؤلتورماقته ، نی بارماقته قراریم بار ایدی ، نی مورماقته .شعر:
نی بارورغه قووتیم بار ، نی توررغه طاقتیم ،
بیزنی بو حالتقه سین قیلدینگ گرفتار ، ای گونگول ” ،- دیدی .
اوشبو مصرعلر نوایی نینگ “نوادیر اوش – شباب ” دیوانیده گی ( 385- رقملی) غزلنینگ اوچینچی بیتیدیر . روحیتیگه ماس کیلگن اوچون بیتنی ایسگه آلگنی بابر بو غزلنی تؤلیق یاد بیلگنینی بیلدیره دی .بابر نوایی ایجادینی چقور اؤزلشتیرگنی اونینگ لیریکه سیده هم عکس ایتگن . بو شاعر لیریکه سیده هم انیق عکس ایتیب توره دی .”بابر نینگ لیریک غزللریده ، رباعی و تویوقلریده بو اؤرگنیشنینگ ایجابی نتیجه لرینی سیزه آلیش ممکن” .
نوایی نینگ ایریم شعری مصرعلری بابر شعرلریده عینن قیته ریلگن :
عاشق اؤلغاچ کؤردوم اول شمشاد قدین یوز بلا …
” الله “الله “عشق ارا مونداق بلالر بار ایمیش ” . (64)
تظمین صنعتی اساسیده بابر غزللریده گی بیتگه کیریتیلگن ایککینچی مصرع نوایی نینگ مشهور بیتی ومطلع سیده گی ایککینچی مصرعدیر :
عاشق اؤلدیم بیلمه دیم یار اؤزگه لرگه یار ایمیش ،
الله ” الله” عشق ارا مونداق بلا لر بار ایمیش …
معلومکی ، نوایی نینگ کؤپگینه غزللری انیق بیرموضوع بغیشلگن و اولر کامپازیتسیون جهتیدن یخلیت . شاعر نینگ اوشبو غزللری واقعبندلیک کسب ایتگن . بابر ایجادیده هم نوایی شعرلری تاثریده یازیلگن بونده ی غزللر تله یگینه . نوایی غزللری موضوع و مضمون اعتباری ، واقعبندلیک درجه سیگه کؤره هر خیل . بابر غزللری خصوصیده هم شونده ی دییش ممکن . نوایی نیمه گه اعتبار قره تماقچی بؤلسه ، اثر دوامیده اؤقووچی دققتینی بات-بات اؤشه نقطه گه جلب قیله دی ، انه شو مقصدگه ایتکزه یاتگن سؤزلردن قیته-قیته فایده لنه دی . شونده ی حالت بابر غزللریده هم موجود . بونگه اونینگ قؤیده گی بیش بیتلی غزلی انیق مثال بؤله دی .
قویاشیم هر ساریغه عزم قیلسه ، ذره ی قالمان ،
نی اوچونکیم ، اگر ایریلسم آندین ، کون کؤره آلمان .
آنینگدیک بؤلمیشم حیران قویاش ینگلیغ یوزینگه کیم ،
قویاشدیک نیزه لر تیگسه کؤزیمگه کؤز آلمان .
اگر چه یار عشقی ناتوان کونگلیمغه اؤت سالدی ،
بلی ، مین ناتوان اول یار عشقیده کونگول سالمان .
عبادت وقتی بؤلسه ، هر نیچه محراب اؤترومده ،
قاشین نقشین تصور قیلمغنچه ، یرگه باش چالمان .
عراق و فارسه گر ایتسه سینینگ بو شعرینگ ، ای بابر ،
انی حفظ ایتگوسی حافظ ، مسلم توتقوسی سلمان . (98)
غزلده شاعر قویاش ، یار عشقی کبی سؤزلرنی قیته قیته ایشله تدی . غزلده قویده گیچه معنا انگله شیلدی : قویاشیم ( یعنی یاریم ) قه ی تمان یورر بؤلسه ، مین اوندن ذره هم آرتده قالمیمن ، نیگه دیسنگیز ، اگر اوندن ایریلر بؤلسم ، کون کؤره آلمیمن ، قویاش یوزینگگه شونچه لر حیران بؤلگنمن کی ، قویاش نورلری گؤیا نیزه بؤلیب کؤزیمگه سنچیلسه هم ، اوندن کؤز اؤزالمیمن . یار عشقی ناتوان کؤنگلیمگه گرچی اؤت سالدی ، اما مین ناتوان یار عشقیده کؤنگلیمنی خاطر جمع قیله آلمیمن .نماز وقتی بؤلگنده ، قرشیمده محراب ، او هر قنچه یقین بؤلسه هم ، یار قاشینینگ شکلینی تصور قیلمگونچه ، سجده اوچون باش قؤیه آلمیمن . ای بابر ، اگر بو شعرینگ عراق و فارسگه ایتیب بارسه ، حافظ اونی اسره ب ، سلمان ایسه اعزازله یدی .
غزل مصرعلری مضمونن بیر-بیری بیلن مستحکم باغلنیب ، آلدینگیسی نوبتده گیسیگه یؤل آچگن .شاعرنینگ باشقه غزلیده هم شونده ی منظره موجود :
بو کیچه کلبه م غه کیلدی اول قویاشیم یاشورون ،
قرنلرده کیلمدی هرگز مونینگدیک کیچقورون .
آغزیدیک تار فرصت وصلی ، ولی ، هجری تونی ،
اول مو عنبر ساچی ینگلیغ هم قارانغو ،هم اوزون .
تا خیالی عارضینگ توشدی کؤنگولگه ، ای قویاش ،
بؤلدی کؤنگلیم بیریانر اؤت و سؤنگکلریم -اؤتون.
بؤلدی کؤنگلومده گیره ی حسرت انینگ تار آغزیدین ،
بار مگر جسمیم مینینگ تارو کؤنگول انده توگون .
آلغه لی جانیمنی هجرانغه حواله قیلدی یار ،
قؤیمه هجرانغه ، اجل ، جانیمنی آل ، تینگری اوچون !
سرودیک قدی فراقیده فغانیمدور بلند ،
گل کبی رخساری هجریده یاشیمدور لاله گون .
عشق ایله دیوانه لیغده بؤلمیشم صاحب کمال ،
عشق اهلی ، ایمدی بابرنی دیگه یسیز زفنون .(101)
غزلدن قؤیده گیچه معنی انگله شیلدی : بوگون کیچه سی قویاشیم (یاریم ) کلبه م گه خوفیانه کیلدی ، شونچه زمانلر هیچ بونده ی کیچقرون کیلمس ایدی .وصال فرصتی اونینگ آغزیدیک تار ، هجر اییلی ایسه عنبر بؤیی ساچی کبی هم قرانغو ، هم اوزون . ای قویاش (ای یاریم ) ، جمالینگ هوسی کؤنگلومگه توشگچ ، کؤنگلیم توتنتیریغو سویکلریم اؤتین بؤلدی . تار آغزینگ حسرتیدن کؤنگلیم خجل بؤلدی ، جسمیم خودی بیر تار کؤنگیل اونده ی توگون . یار جانیمنی آلگنی هجرانگه تاپشیردی ، اجل ، هجرانگه قؤیگونچه ، تنگری یؤلیده جانیمنی آل . سرودیک قدی فراقیده آه و فریاد یم یوکسککه اؤرله یدی ، گل کبی رخساری هجریده کؤز یاشیم لاله رنگ . عشقینگ دیوانه لیگیده کامیللیککه ایریشدیم ، عشق اهلی بابرنی علامه دیسیزلر .
بابرنینگ باشقه شعرلریده گی کبی اوشبو غزلیده هم عربچه-فارسچه سؤز و عباره لر نسبتن کم . غزلده گی قافیه داش سؤزلر : یاشورون -کیچقورون -اوزون-اؤتون-اوچون-لاله گون -زفنون اؤشه دور شعریتی اوچون آهارلی قافیه سنه لدی .بابر نینگ “کاشکی” ردیفلی غزلی بار . اطفی هم ، نوایی هم خودی شونده ی ردیفلی غزل یازگن . جمله دن ، نوایی نینگ غزلیده :
آچمغه ی ایردی جمالینگ عالم ارا کاشکی ،
سالمغه ی ایردی بری عالمغه غوغا کاشکی .
دییلگن بؤلسه ، بابر غزلیده ینگی فکر – ملاحظه ، اؤزگچه حسیات -ارمان -پیشیمانلیک حسی افاده لندی :
کؤرمگه ی ایردیم جمالی عالم آرا کاشکی ،
بؤلمغه ی ایردیم باری عالمغه رسوا کاشکی .
اختیارایت اؤزگه ایش ، بابرکی ، حاصل بؤلمغه ی ،
عشق و وصلی عیش ایله عیشرتدین ایللا، کاشکی .(142)
نوایی ده هم ، بابرده هم یاریاغلیغی (رؤمالی)حقیده غزل موجود . مولفلری ایتیلمسدن هم اولر کیته-کیت اؤقیلسه ، شعرشناس بؤلمگن کیشی هم غزللرنینگ قیسی بیری نوایی گه ، قیسی بیری بابرگه تیگیشلی ایکنینی انیق اجره تدی . تینگلاوچی اولرنی فرقلب آله دی .بونگه ، اووالا ، سؤز و عباره لرنینگ تنیشلیگی انیق و لؤنده افاده لنیشی ، قؤللنگن بدیعی – تصویری واسطه لری امکان بیره دی .البته ، بو ایجادکارنینگ مهارتیدن دلالت بیره دی . بابرنینگ یاغلیق حقیده گی غزللیده یارنینگ رؤمالی عاشققه “جان ریشته سی” دن تؤقیلگنگه اؤخشب کؤرینیشی تاکیدلندی .لیریک قهرمان معشوقه گه رؤمالنینگ جانلرنینگ ریشته لریدن تؤقیلگن ، دیدی . شاعر : “خسته جانلر ریشته سیدیندور مگر هر تار انگه ؟ ” دیب سوال بیرر ایکن رؤمالگه نسبتن هوسلنیب : ایورولور باشینگغه-یو گاهی یوزینگه یوز قؤیر ، بو جهتیدن آت ایمیش “گولپیچو”گه “گولزار “انگه ، – دیدی . بو بیتدن شاعر یشه گن زمانده رؤمالینینگ “گولپیچ”، “گولزار” دیگن تورلری بؤلگنی انگله شیلدی .
بیزنیچه ، “گولپیچ”-دورره،”گولزار”ایسه رؤمال معنی سیده کیلماقده . غزلده گی سؤنگی ایککی بیت کونگیلگه خطابن ایتیلگن . اولرنینگ بیریده :
ای کونگول ، یوز پاره قیلسه یار تیغی ، غم یمه،
لطف ایتیب گر باغلر اؤلسه یاغلیغینی یار انگه .
-دیب کونگیلگه تسلی بیره دی .مقطع بیتده ایسه بو فکرنی ینه هم ده کوچیتیریلدی :
کؤنگلوم ایستر یاغلیغینگنی ، بلکی اندین بیر نسیم ،
ایتسه بابرغه ایرور جان بیرله منتدار انگه .(32)
بابرنینگ غزلیده یاغلیقنی بیتمه بیت تدقیق قیله دی و اونینگ تؤله قانلی اوبریزینی گوده لنتیره دی .بو ایسه “بابر 18 یاشده یاق عروضنی هم ، غزل صنعتینی هم یتوک درجه ده ایگه لگن ” ایدن دلالت بیره دی .
بابرنینگ غزللر خصوصیده گی ایتیلگن فکرلری اونینگ رباعیلریگه نسبتن هم قؤلش ممکن . چونکی بابر هم اؤز رباعیلریده نوایی نینگ آداب-اخلاق و انسانی کامیلیک موضوعلرینی دوام ایتیرگن .مثلن ، بابر نینگ اجتماعی -سیاسی احوالی بیلن باغلیق ، ” یاد ایتمس ایمیش کیشینی غربتده کیشی ” دیب باشلندیگن رباعیسی نوایی نینگ “غربتده غریب شادمان بؤلمس ایمیش ” مصرعسی بیلن باشلنوچی رباعیسیگه معنی و مضمونن آهنگداش .یاکی بابر : “رفتاریو قدیغه روانیم صدقه ، بیر باقیشغه ایککی جهانیم صدقه ” ، – دیگنده ، آلیسدن نوایی نینگ شو مانند مصرعلری قدردان کویی بؤلیب قولاغیمیز ده ینگره یدی . ” کؤزوم ایچره یار توتوب ، کونگلومده منزل قیلغودیک ” مصرعسی نوایی نینگ “قاره کؤزوم …”دیب باشلنوچی بیتینینگ ساده راق تلقینیدیر .لیکن بوندن بابر ایجادی علیشیر نوایی ایجادیگه جوده یقین ،دیب نسبت بیره آلمسمیز ، بونگه سببلر کؤپ.بو حقده هند ادبی قمر ریس شونده ی دیدی : ” شاعرنینگ فاجعه سی شونده کی ، علیشیر نواییگه نصیب ایتگن تینچلیک خاطرجمعلیک و حلاوت بابرگه میسر بؤلمدی .کتته توغمه استعداد ، کوچلی اراده و اؤزگه لرگه اؤخشه مس فکرلری جهتدن او علی شیر نوایی دن قالیشمسدی “دیدی .
بابرنینگ نوایی گه بیتگن مدحیه رباعیسیده :
مضمونی انینگ خطی سوادی ایچره ،
ظلمت اراسیده آبی حیوان ینگلیغ ! (168)
” خورشید دوران کتابخانه سی ” خورشید دوران سایتیدن آلیندی
الفبا اوگوروچی :عزیز فاریابی
یازووچی : خاصیت بیکمیرزایوا.
حرمت وادب بیلن

عزیزفاریابی

Short URL: https://www.turklar.com/turkic/?p=3692

Posted by on ژانویه 17 2016. Filed under الوغ شخصیتلر, مقالات, ینگی عنوان لر. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0. Both comments and pings are currently closed.

Comments are closed

300x250 ad code [Inner pages]

Search Archive

Search by Date
Search by Category
Search with Google

Photo Gallery

120x600 ad code [Inner pages]
ورود | Designed by Gabfire themes