ففتا

 

 

رمضان آیی مناسبتی بیلن

 

یازووچی: حقوق فنلری دوکتوری، پروفیسور عبدالحکیم شرعی جوزجانی 

 

مقاله ده قوییده گی سواللرگه جواب بیریله دی:

  • امام بخاری کیم ایدی؟
  • نیگه او بخارادن سورگون قیلیندی؟
  • اونینگ اوزیگه خاص مذهبی بارمی؟
  • نیگه او توپلگن حدثلر توپلمی، قرآندن کیین ایککینچی اینگ صحیح کتاب حسابلنه دی.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

 

     بوتون اسلام دنیاسیده، قرآندن کیین اینگ معتبر کتاب حسابلنمیش  «الجامع الصحیح» یا که «صحیح البخاری» کتابی نینگ مؤلفی ابو عبدالله محمّد بن اسماعیل بن ابراهیم بن مغیره،  شوال آیی نینگ 13 کونی 149 هجری ییل (21 جولای 810 م. ییل) جمعه نمازیدن کیین بخارا شهریده توغیلیب، حدیثلر معتبر راویسی بؤلمیش آته سیدن ایرته یتیم قالدی و آنه سی تربیه سیده اؤسیب کمالگه یتدی.
ایریم منبعلر مثلا «اسلام بویوک دایرة المعارفی»ده (376 بیت 7- جلد) امام بخاری بخارانینگ خرتنگ قیشلاغیده توغیلگن دیب ناتؤغری معلومات بیریلگن. حال بوکه خرتنگ قیشلاغی سمرقندگه تیگیشلی بؤلیب، قدیمی منبعلرده اونینگ فاصله سی سمرقنددن ایککی فرسخ دیب کؤرسه تیلگن (هر فرسخ عربلر حسابیده 5919 مترگه تینگ کیله دی) و امام- بخاری اؤشه ییرده وفات ایتیب، دفن ایتیلگن.
محمّد بن اسماعیل باله لیک چاغیده قتتیق کؤز آغریغیگه اوچره دی، کؤر بؤلیشیگه کم قالدی. خطیب بغدادی نینگ یازیشیچه، آنه سی نینگ دعاسی طفیلی ساغه یه دی. «اسلام انسکلاپیدیه سی»ده یازیلیشیچه، حضرت ابراهیم آنه سی نینگ توشیگه کیریب «یره تووچی دعالرینگنی اجابت قیلیب، اؤغلینگ گه کؤزینی قـَیتریب بیردی» دیگن ایکن.
امام اسماعیل یاشلیگیده ناق بخاراده علم اؤرگنیشگه کیریشیب، اؤن یشرلیگیدن حدیثلرنی یادلش و تؤپلشگه باشله دی. اؤن بیر یاشیده او، اؤز
اوستاذی الداخلی نینگ بیر خطاسینی تؤغریلیب، اونینگ آلقیشی و تحسینیگه سزاوار بؤله دی. اونینگ اؤزی بو حقده قوییده گی دیک دیگن ایدی:
بیر کونی او (الداخلی) «سفیان ابو زبیردن و او ابراهیم دن روایت قیلگن» دیب آدم لرگه درس اؤته دیگن چاغده، مین «ابو زبیر ابراهیم دن روایت قیلگن ایمس» دیب گپگه اره لشدیم. او اچچیقلندی. مین اونگه «اگر اصل (نسخه)سیزده بؤلسه، اونگه مراجعت قیلینگ»دیدیم. او باریب اصل گه قره گندن کیین قـَتیب کیلبیب: «های باله، نیمه دیدینگ؟»- دیب سؤره دی. مین: «زبیر بن عدی، ابراهیم دن روایت قیله دی»، دیدیم. او میندن قلم آلیب، اؤز یازگنینی تؤغریلیب، مینگه، تؤغری ایتدینگ»، دیدی. اؤشنده امام بخاری اؤن بیر یشرایدی.
او 210هجری ییلی اؤز اکه سی احمد و آنه سی بیلن مکه گه قرب حج سفریگه جؤنه- یدی. آنه سی حج عبادتیدن کیین اؤز وطنی بخاراگه قـَتیب کیلیب، حیاتدن کؤز یومه دی. محمّد بن اسماعیل ایسه حدیث علمی نی اؤرگنیش مقصدیده مکه ده قاله دی.
امام بخاری حدیثلرنی تؤپلش اوچون اسلام اولکه لری گه سفر قیلدی. خراسان شهرلریده، جبال، بصره، کوفه، دمشق، بغداد، حمص، قیصریه، عسقلان، مکه، مدینه، یمن شهرلریده مشهور عالملرنینگ درس حلقه لریده اؤلتیریب، حدیث تینگله دی. اوشبو دَورده او، یوزمینگ صحیح حدیث نی سندلری بیلن و اولردن تشقری ایککی یوز مینگ حدیث نی سندلری بیلن حفظ قیلگن ایکن.
اونینگ اؤزیدن ایشیتـیلیک: «(16 یاشیمده ابن مبارک و وقیع نینگ کتابلرینی حفظ ایتدیم، اولر بیلن (رأی و قیاس اهلی، یعنی ابو حنیفه و اونینگ طرفدارلری بیلن) آشنا بؤلدیم. 18 یاش گه یتیب بارگنیمده «صحابه لر همده تابعین احوال لری و سؤزلری» کتابینی یازدیم و پیغمبر علیه السلام قبرلری یانیده، آیدین کیچه لری اؤلتیریب «التأریخ الکبیر»نی یازیب توگتدیم»
«تأریخده جوده کم اسملر بارکیم، اولرنینگ هر بیریگه دایر مینگه بیر قصه معلوم بؤلمسه، لیکن مین کتاب نینگ چؤزیلیشینی یاقتیرمه دیم»…
امام نینگ اؤزی تأکیدلشیچه، بیر مینگ سکسان کیشیدن حدیث ایشیتیب، یازیب آلگن. احمد بن حنبل، یحیی ابن معین، اسحاق بن راهویه، ابوبکر بن ابی شعیبه، ابو- نعیم     الاصبهانی شولر جمله سیدن دیر.
«صحیح البخاری» نینگ اینگ مهم شرحلریدن بیری«فتح الباری بشرح صحیح البخا- ری» نینگ مؤلفی ابن حجر عسقلانی (1317- 1448) امام بخاری نینگ استادلرینی بیش طبقه گه بؤلیب کؤرستگن.
تورلی اؤلکه لر و شهرلردن امام بخاری درسلریده یوزلب طلبه لر حاضر بؤلگنلر. روایتلرگه کوره اونینگ شاگردلری سانی ییتمیش مینگدن کؤپراق بؤلگن. ابن خلکان «وفیات الاعیان»ده یازیشیچه اوندن تؤقسان مینگ محدّث حدیث تینگله گن.
امام بخاری چین کؤنگیلدن حدیث علمی گه قیزیققنی اوچون خاطری گه کیچگن هر نرسه نی درحال قلم گه آلیب قاغاذگه توشیرر ایکن. کیچه لری اویقوگه کیتگندن کیین هم خاطریگه کیچگن نرسه لرنی یازماق مقصدیده حتتا اؤن بیش مرته توریب، چراق یاقیب، اولرنی فاغاذگه قید ایتگنی روایت قیلینگن.
امام بخاری بصره شهری گه بارگنده شهرنینگ جامع مسجدیده: “ای علم اهلی! شهریمیزگه بخاری تشریف بویوردی!” دیگن آواز ترقلگن. اؤشنده یاش ییگیت بؤلمیش بخاری مسجد ایچیده گی بیر ستون آرقه سیده نماز اؤقیب تورگن ایکن. علم گه قیزیققن آدملر اونینگ اطرافینی اؤره ب آلیب، تیز چؤکیب، اوندن درس اؤتیشنی التماس قیلگن ایکن لر. امام کمترلیک بیلن «میندن حدیث مجلسینی طلب ایتدینگیز، مین بیر یاش کیشیمن. شونداق بؤلسه هم، مین سیزلرگه اؤز شهرینگیز محدّث لریدن سیزلر ایشیتمه گن اِسنادلر ایله حدیث لر روایت ایته من»، دیب تینگلاوچیلرنی لال قالدیرگن ایکن.
امام بخاری حافظه سی (یادلش قوتی) کوچلیلیگی جهتیدن هم اؤز دوری نینگ اعجوبه لریدن بیری حسابلنگن، «الجامع الصحیح» اثرینی تألیف ایتیشده، اونینگ حافظه سی کوچلیلیگی هم مهم عامل بؤلگن.
ابن حجرحافظ ابن عدی گه اساسله نیب قوییده گی دیک روایت قیلگن:
امام بخاری بغداد شهریگه بارگنده، شهر محدّث لری اونینگ حافظه سینی سینش اوچون یوزته حدیث نی تنلب آلیب، اولرنینگ متن و اِسنادلرینی المشتیره دیلر. اؤن کیشینی تنلب آلیب، بخاریدن سؤره ش اوچون هر بیری گه اؤنته دن حدیث بیلگیلب بیره دیلر. محلی خلق و چیت ایل لیکلردن عبارت بؤلگن بیر بویوک جمعیتده اؤنته محدّث، بیرین کیتین، هر بیری تاپشیریلگن حدیثلرنی اؤقیب، اولر حقیده امام بخاری دن سؤره یدیلر. امام هر بیر حدیثنی ایشیتگندن کیین، اؤقووچی گه قره ب «لا اعرف” یعنی بیلمه یمن دیب جواب بیریب توره دی. یوزته حدیث اؤقیلگندن کیین، اولرنینگ هر بیری گه قره ب، اؤقیگن حدیث لرینی اولرنینگ تؤلیق و تؤغری سندلری بیلن بیتته- بیتته ایتیب بیره دی و برچه نی اؤز عالی استعدادی و عجایب خاطره سی کوچی گه قایل قالدیره دی.
شونینگدیک، محمّد بن ابی حاتم ورّاق البخاری، حامد بن اسماعیل و باشقه بیر کیشیدن ایشیتگنینی قوییده گیدیک روایت قیلگن:
باله لیگیمیز چاغیده بخاری بیزلر بیلن حدیث تینگله گنی بارردی، لیکن یازیب آلمسدی. بیر مُددت اؤتگندن کیین او بیلن بو باره ده گپیره ردیک. او (بخاری) سیز ایککه لنگیز میندن اؤتکزدینگیز، قنی ایندی اؤشه یازگن لرینگیزنی مینگه کؤرسه تینگلر دیدی. یازیب آلگن حدیث لریمیزنی اونگه کؤرستدیک. 15 مینگ حدیث دن کؤپراق ایکن. او، مذکور حدیث لرنینگ همه سینی یاددن اؤقیب بیردی. حتتا بیز یازیب آلگنلریمیزنی او یاددن اؤقیگنی گه قره ب تؤغریلب آلدیک. سؤنگره بیزگه قره ب، «ایندی هم، بیکارگه قتنه شیب، اؤز وقتیمنی بیهوده ضایع قیلگنیم گه ایشانه سیزلرمی؟» دیب سؤره دی. بیز اؤشنده هیچ کیم اوندن اؤته آلمَیدیگنی گه امین بؤلدیک.

 

    بخاری «صحیح» کتابینی یازیب توگتگندن کیین، اؤز وطنی بخاراگه قـَیتیب کیلدی. تورلی شهرلردن اؤتیش جریانیده اهالی اونی حرارت و صمیمیت بیلن کوتیب آلردی. مثلا، نیشاپورده تورلی اولاولر بیلن و پیاده کیلگنلردن تشقری تؤرت مینگ آتلیق اونینگ استقبالیگه چیققن ایکن. او بیر مددت اوشبو شهرده قالدی. حدیث مجلس لری تشکیل ایتدی. عسقلانی نینگ یازیشیچه، خلق نینگ اونی بونده ی کوتیب آلیشی افتیدن(ظاهرا)، اونینگ استاذی بویوک محدّث محمّد یحیا ذهلی نینگ رشکینی کیلتیرگن و بخاری گه دشمن بؤلیب قالگن، نتیجه ده امام بخاری اویوشتیریلگن بیر غرضلی تدبیر طفیلی بو شهرنی ترک ایتیشگه مجبور بؤلگن. او بخاراگه قره ب جؤنه دی. خطیب بغدادی نینگ یازیشیچه، مسلم و احمد بن مسلمه دن باشقه اونینگ برچه شاگردلری اوندن شو دَورده اوزاقلشگن ایدیلر.
بخاراگه یقینلشگنده، شهردن بیر فرسخ فاصله ده اونگه چادر تیکه دیلر. شهر اهالیسی نهایتده حرمت بیلن اونینگ استقبالیگه چیقیب، اوستیدن کؤپ درهم و دینارلر ساچدیلر. او بیر مددت بخاراده قالیب حدیث خوانلیک مجلسلرینی تشکیل ایته باشله دی. اؤشنده بخاراده عباسی لر خلیفه لیگی نینگ نایبی خالد بن احمد ذهلی، اونگه کیشی یوباریب، اؤز جامع کتابی بیلن کیلیب سرایده حاکم و اونینگ اولادلریگه حدیث اؤقیشینی طلب قیلدی. اما بخاری اوشبو تکلیف نی قبول قیلمه ی، اونینگ ایلچی سیگه بونده ی دیب یوباردی: «مین علم نی خوار قیلمه یمن و اونی سلطان لر ایشیگیگه آلیب یورمه یمن. اگر حاکم، چیندن هم، علم گه قیزیققن بؤلسه، مسجد یاکه مینینگ اوییمگه کیلیشی ممکن، اگر اونگه بو ایش یاقمه یدیگن بؤلسه، او، قدرت ایگه سی بؤلگنی اوچون، مینی حدیث خوانلیک مجلس لری توزیشدن منع ایتیشی ممکن. اؤشنده مین قیامت کونی الله حضوری گه اؤز عذریمنی ایترمن. بؤلمسه، مین هیچ قچان علم نی ترقه تیشدن واز کیچمه        گنمن».
اوشبو حادثه اولرنینگ آره لریده اختلاف و خصومتگه سبب بؤلدی. بوندن تشقری، بغدادی یازیشیچه، بخاراده حُرَیس ابن ابیل الورقا کبی بیر گروه آدملر اونگه قرشی توریب اونینگ مذهبی و قره شلری حقیده سؤز ترقه تیب، اونینگ تبعیدی(سورگونی)گه سبب بؤلدیلر. بخارا حاکمی اونینگ مخالف لری بیلن کیلیشیب، شهردن چیقیب کیتیشی تؤغری سیده حکم چیقردی.
اؤشنده سمرقند اهالیسیدن خط کیلیب، اونی اؤز شهرلریگه تکلیف قیلدی لر. امام بخاری سمر قند یقینیده جایلشگن «خرتنگ» قیشلاغی گه یتیب بارگنده سمرقنددن خبر کیلدی کیم، آدملر ایککی گروه گه بؤلینیب، بیر گروه اونینگ کیلیشینی ایستب ایککینچی گروه اونگه قرشی تورماقده ایکنلر. امام مسأله اؤز ییچیمینی تاپگونچه ابو منصور غالب بن جبرایل الخرتنگی نینگ قؤرغانیگه توشدی. بیر نیچه کون انتظارلیک و اقامتدن سؤنگ امام خسته لیککه اوچره دی. اؤشنده نهایت سمرقنددن ایلچی کیلیب، حضرت امام شهریمیزگه قدم رنجه قیلسینلر، دیگن مضمونده گی شهر اهالیسی نینگ التماسینی بیلدیردی. امام قبول ایتیب، اُولاوگه اؤلتیریش اوچون تیارگرلیک کؤریب، مسحی کییب سلله اؤره دی، اولاوگه قره ب ییگیرمه قدم  باسگندن کیین: «مینی توتینگلر، کوچسیزلندیم»، دیدی. اونی اوشلب آلدیلر. کیین دعالر اؤقیب، تیَندی و غربتده حیاتدن کؤز یومدی. اونینگ بدنی دن آقیب تورگن تیر، کفن گه اؤره لمه گونچه تؤخته مه دی. اوشبو حادثه شنبه آقشامی فطر هییتی 30 رمضان 256 هجری ییل (31 اگست870 میلادی ییل) یوز بیردی. اونینگ جسدی هییت نمازیدن کیین مذکور قیشلاقده دفن ایتیلدی. اوندن اؤغیل فرزند قالمه دی.
امام بخاری نینگ وفاتی خبرینی ایشیتگنده حافظ عبدالله الدارمی سمرقندی اوشبو الملی واقعه نی امام نینگ بیر شعری بیلن تمثیل ایتدی:
ان عشتَ تفجَع بالاحبة کلّهم،
و بقاء نفسک(لاابالیک)لافجَع.
ترجمه سی:

برچه دوستلرینگ اوچون ماتم توتیب،
یکه تیریک قالیشینگ، اؤزی بیر آغیر فاجعه دیر.

 

    بویوک علامه 13 کون کم 62 ییل حیات کیچیردی. او عمری نینگ آخرگی ییل لریگه کیلیب دنیانی قاره پرده آرتیدن کؤرووچی عالم سیمان متعصبلر، چله سواد بیلیم مدعی لری نینگ رشک و حسد اوتیگه کؤیدیردی، اؤز ایرکین فکرلیگی و مستقل قره ش لری نینگ قربانی بؤلدی. کینگ و یاروغ دنیانی تار قاماقخانه گه ایلنتیرگن متعصبلر و قدرت ایگه لری، بیر قدم بؤلسه هم اونی آرت گه قیتیشگه مجبور قیلالمه ی، انسانی مناعت، عزّت نفس و غرورینی سیندیریشگه مؤفق بؤله آلمه دیلر.
امام بخاری اؤزی، اثری نینگ منگولیک چوققیسیگه کؤتریلگنی نی بیلردی. اونینگ تینگداشی، ایککینچی صحیح کتابی نینگ مؤلفی امام مسلم بن حجاج حرمت یوزه سیدن اوندن آیاغینی اؤپیشگه رخصت سؤره گن ایدی (الحاکم ابو عبدالله روایتیگه بناان).
زمان اینگ عادل قاضی. دَور اؤتیشی بیلن برچه اسلام عالمی، حتتا اونگه ملامت تاشلرینی آتگنلر هم، او یره تگن اثرسیز شریعت علملری، اینیقسه، فقه، تفسیر و کلام علملری بؤییچه رواجلنیش ممکن ایمس لیگینی توشونیب آلدیلر و صحاح سته (آلتیته صحیح کتاب) ایچیده او بیرینچی اؤرینده تورگنینی اعتراف ایتدیلر.
بیزتورکستان فرزندی امام محمّد ابن اسماعیل البخاری بیلن فخرلنه میز، چونکه او بو کینگ اولکه نینگ ارداقلی فرزندی، وطن سیورلیک رمزی ایدی. علم اوچون او برچه اسلام دنیاسینی کیزیب کیلیب، وطنیده یشه ماقچی بؤلدی و نهایت اونینگ بغریده جان بیردی.
بیز او بیلن فخرلنه میز، اونی ارداقله یمیز، او قالدیرگن عالی اساسلرگه تیه نیب معنویت نینگ یوکسک چؤققیلریگه کؤته ریش اوچون انتیله میز.

سویت دوریده مسلمان مملکتلریدن کیلگن هیئت لر و دولت رهبرلری امام بخاری قبرینی کوریب زیارت قیلیشگه قیزیققنلیکلری سببلی اونینگ کیچیک کینه مقبره سی، فقط دنیا مسلمانلریگه کوز کوز قیلیش اوچون سقله نیب قالیب، لیکن اونینگ مقامیگه مناسب هیچ قندی بیر اوزگریش کیریتیلمگن ایدی. اما مستقللیک دوریده اوزبیکستان پریزیدنتی اسلام کریموف تشبث و ابتکاری بیلن اونینگ مزاری کینگیتیریلب، کتته چیرایلی پارک اورته سیده امام بخاری زمانوی مجموعه سی قوریلدی. مجموعه جامع مسجد، مدرسه، کتابخانه، کنفرانس زاللریدن عبارت. مجموعه اورته سیده امام بخاری نینگ شکوهلی مقبره سی، اوز بدیعی طرحی، نفیس کاشیلری، ایچکری  و تشقریده ایشلنگن قیمتلی مرمر تاشلری و کوزنی خیره قیله دیگن سحرلی نقشلری و عجایب قندیللری بیلن، زیارتچیلرگه الهام بغیشلیدی.
یره تووچی اونگ
ه جنّت باغلرینی نصیب ایتگن بؤلسین!

Short URL: https://www.turklar.com/turkic/?p=3796

Posted by on ژوئن 9 2016. Filed under الوغ شخصیتلر, ینگی عنوان لر, ینگیلیکلر. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0. Both comments and pings are currently closed.

Comments are closed

300x250 ad code [Inner pages]

Search Archive

Search by Date
Search by Category
Search with Google

Photo Gallery

120x600 ad code [Inner pages]
ورود | Designed by Gabfire themes