ففتا

 

ایککنچی قسم                                                                  emam

 

امام بخاری نینگ مذهبی، دنیا قره شی و اثرلری


امام بخاری بویوک مجتهد، محدّث، مفسر، مؤرخ و ادیب بؤلگنی اوچون اؤزیگه خاص قره شلرگه ایگه ایدی. اونی دقیق صورتده تؤرت سُنیلیک مذهب لریدن بیرارته سیگه یاکه باشقه بیران مذهب گه منسوب دیب بؤلمه یدی. حقیقتده او، اؤزیگه خاص اسلوب گه ایکه بؤلیب، ضرورت توغیلگن چاغده اؤز رأیی گه  اساسله نیب حرکت قیلردی. بو ایسه، اونده گی
نبوغ نینگ بیر بیلگیسی ایدی.
ایریم شافعی مذهبی عالم لری، مثلن، سُبکی اونی شافعی مذهبی عالملری قطاریده و قاضی ابن ابی یعلا اونی حنبلی عالملری قطاریده حسابله گن بؤلسه لر، شیخ جمال الدین قاسمی دمشقی اونی مستقل یؤنلش ایگه سی دیب اعتراف ایتیش کیره ک دییدی. مُنیر دمشقی اونینگ کتابیگه یازگن مدمه سیده ایتیشیچه، امام بخاری عادتن اؤز فکرلرینی (رأی لرینی) اهل سنت مذهب لری نینگ بیرانته وکیلی یاکه امام لری
سؤزی نینگ نقل شکلیده بیان ایلر ایکن.
امام بخاری کلام علمی وکیللری تامانیدن«فرقۀ ضالّه»(تؤغری یؤلدن ادشگن گروه) دیب اتلگن مذهبلرگه منسوب بولگن محدّث لردن هم حدیثلرنی اؤرگنگن. مثلن، «خوارج» مجتهدلریدن بؤلمیش عمران بن حططان (قطان؟)و باشقه لرنینگ روایت قیلگن حدیثلری بخاری تامانیدن «الصحیح»ده تخریج ایتیلگن. نَوَوی و ابن حجر عسقلانی فکرلریچه، امام بخاری اؤز کتابیده فقط بیر محدّث ایمس، بل که ماهر فقیه – حقوق شناس عالم صفتیده هم کؤزگه تشلنه دی. حقوقی معمّالر بؤییچه امام بخاریگه خاص بؤلگن اسلوب «فقهُ البخاری» (بخاری نینگ فقهی اصولی)دیب اته له دی.


دهشتلی عقیدوی ماجرا:


تؤققیزینچی عصر امام بخاری یشه گن دَورنینگ بیرینچی یرمیده «معتزله»مذهبی کوچَیه باریب، اولر برچه اسلام مملکتلریده اؤز غایه لرینی ترقه تیش بیلن مشغول ایدیلر. اولرنینگ ایریم متعصب وکیللری «خلق قرآن» کبی معمّالرنی اؤرته گه تشلب، آدم لرنینگ اذیت و آزاریگه سبب بؤلردیلر. عباسی لرنینگ بیرینچی خلیفه لری اولرگه قره ب یان باسیشلری خلق و اهل سنت عالملری اوچون کتته فاجعه لرگه سبب بؤلردی.
معتزله طرفدارلری خدانینگ صفتلری، اونینگ ذاتیدن باشقه نرسه ایمس، یره تووچی
اؤزیدن اؤزی، یعنی ذاتن بیلووچی، ایشیتووچی، برحیات و قدرتلی بؤلیب، اوشبو صفتلر اونینگ ذاتیدن آرتیقچه حالده موجود ایمس، دیگن عقیده نی ایلگری سورردیلر. اولرچه خدانینگ صفتلرینی قدیم و ازلی دیب اعتقاد قیلیش «شِرک» کیلتیریش بؤلیب، «کفر» حسابلنه دی.
امّا اهل سنت و جماعت، یعنی سنیلر عقیده سیگه بناان، «قرآن» بیرینچی معناده الله – نینگ نفسی – ازلی کلامیدن عبارت. اوشبو جهتدن او، یره تووچی نینگ ذاتی ایله قایم، یعنی اونگه تیَنگن بؤلیب، «لاهو و لا غیره» (نه اونینگ اؤزی و نه اوندن باشقه دیر) دیگن عباره بیلن افاده لنه دی. اوشبو معنا بیلن «قرآن» ازلی، قدیمی و غیر مخلوق، یعنی یره لمگن دیر.
سنیلرچه، «قرآن» ایککینچی معناده حرفلردن ترکیب تاپگن سؤزلر، ترتیبگه سالینگن عباره لر و بو حرفلر یازیلگن صحیفه لردن عبارت بؤلیب، شریعت تیلیده «کتاب» و «مصحف»دیب اته له دی.
عباسیلر دَوریده عالملر و اهالی نینگ کتته مصیبتلرگه اوچره شیگه سبب بؤلگن معمّا «قرآن»نینگ شو ایککینچی معناسی بیلن باغلیق نزاع حسابلنه دی.
عباسی خلیفه لری مأمون، واثق ایککینچی معناده «قرآن»نی مخلوق دیب بیلمگن عالملر، جمله دن امام احمد بن حنبل نی قتتیق سَوَه له دی، واثق بویوک عالم احمد بن نصر الخُزاعی نینگ باشینی محض خدا رضاسی اوچون (؟!)اؤز قؤلی بیلن کیسیب آلیب، بغدادگه یوباریب، خلق کؤزی آستیده دارگه آسدیریب قؤیگن.

     234 هجری ییلیگه چه دوام ایتگن اوشبو فتنه، المتوکّل دَوریده چیکلندی.
امام
بخاری مذکور فاجعه لی زمانده یشردی. او بخاراگه قـَیتیش جریانیده، نیشاپورگه کیلیب کتته بیر ییغینده قتنشگن و شو مجلسده اونگه بیر کیشی: «قرآن» بیلن لفظیمیزنی مخلوقمی دیر؟» – دیگن سوالنی بیرگن ایدی. امام ایککی مرته سکوت قیلیب، اوچینچی مرته سؤره لگندن کیین،مسأله نینگ نازک تامانینی بیله توریب، مجبورن:«افعالُنا مخلوق و الفاظُنا مِن افعالِنا»، یعنی بیزنینگ فعل لریمیز مخلوق (یرلگندور) و الفاظیمیز (سؤزلریمیز) بیزنینگ افعالیمیزدن حسابلنه دی، دیب جواب بیرگن ایدی.
رقابت اوتیده کویگن اونینگ استاد لریدن بیری امام الذهلی بخاری نینگ اوشبو سؤزینی معتزله مذهبی گه یقین، دیب تعبیر قیلیب، هر کیم بوندن نری محمّد بن اسماعیل گه بارسه، بیز او بیلن سؤزلشمه یمیز، دیب اعلان قیلگن ایدی. بو سؤزلر امام بخاری گه قرشی اغواگرلیکلر اوچون زمین یره تیب بیردی. اونینگ بخارادن سورگون قیلینیشی نینگ اصل سببلریدن بیری هم منه شو بولیشی ممکن. مخالفلراونی هیچ ییرده تینچ قؤیمه دیلر. یککه له تیب قؤییش گه اوریندیلر. لیکن بو کبی عداوتلر امام بخارینی عدالت و انصاف یؤلیدن آزدیره آلمه دی.
هه، امام بخاری اؤزیگه خاص دنیا قره شگه ایگه ایدی. او نه معتزلی لر یؤلیدن باردی  و نه متکلّم لرنینگ محافظه کارلیکلرینی قبول قیلدی. اؤرنی کیلگنده ایرکین فکرلیکدن تایمه دی، اؤز عقیده سینی جسارت بیلن اظهار ایتیشدن چیکینمه دی.

 

امام بخاری نینگ اثرلری:

 

    امام بخاری کؤپ اثرلر مؤلفی بؤلگن. تورلی منبع لرده قید ایتیلگن اونینگ اثرلری سانی 25 ته گه ییتیب باره دی. اولردن ایریملری تورلی مملکت لرده نشر ایتیلیب، ایریملری قؤلیازمه لر شکلیده موجود، اما اولردن بعضی لری حاضرچه بیزگه یتیب کیلمه گن. مذکور اثرلردن ایریم لری «التاریخ الکبیر»،«التأریخ الصغیر»، «خلقُ افعال العباد»، «ثلاثیات البخاری»، «التفسیرالکبیر»، بؤلیب، «الجامع الصحیح» یاکه «صحیح البخاری» اونیگ اینگ مهم کتابی حسابلنه دی.
امام بخاری تأریخ ساحه سیده یازگن اؤز اثرلری بیلن، اسلام دنیاسیده تأریخچیلیک فنی گه هم بیرینچیلردن بؤلیب اساس سالگن. اونینگ «التأریخ الکبیر» کتابی، قیرق مینگ حدیث راویلری نینگ ترجمۀ حالینی اؤز ایچیگه آله دی.

 

 «الجامع الصحیح» کتابی نینگ اهمیتی:


اوشبو اثر مهملیگی حقیده ایتیش کیرک که حدیثلر (گینگراق معناده «سنّت» یاکه «سنه») قرآنکریم دن کیین ایککینچی اؤرینده توره دی. بیرینچی هجری عصرده حدیثلر قرآن بیلن قؤشیلیب کیتمس لیگی اوچون، اولرنی تؤپلشگه رخصت بیریلمس ایدی. لیکن ایککینچی هجری عصرنینگ یرمیگه کیلیب، کؤپ سببلر، اینیقسه تؤقیمه حدیث لر سانی آشگنی طفیلی، حدیث لرنی یازیب آلیب تؤپلش ایشیگه
کیریشیلدی. بیرینچیلردن بؤلیب بو ایشگه قؤل اؤرگنلرمدینه ده مالک بن انس، محمّد بن اسحاق، مککه ده ابن جُرَیج، کوفه ده سفیان ثوری، بصره ده حماد بن سالمه، یمن ده معمّر  بن راشد، مروده عبدالله بن مبارک، شام (سوریه)ده اوضاعی، مصرده لـَیث بن سعد ایدیلر. اولر جمعلگن اثرلردن بیزگه چه فقط امام مالک توپلگن «الموطا» کتابی ییتیب کیلگن.
اولردن کیین حدیث تؤپلاوچیلرنینگ ایککینچی طبقه سی ییتیشیب چیقدی. اولر «مسندلر» مؤلف لری بؤلیب، احمد بن حنبل اولرنینگ مشهور نماینده سی ایدی.
اوچینچی هجری عصر، حدیثلرنی انتقادی اساسده تؤپلب، اولرنینگ صحیح لرینی ضعیف لریدن اجره تیش (سره لش)، راویلرنینگ ایشانرلی و ایشانچلی ایمسلیک لرینی بیلگیلب آلیش دَوری ایدی. بو دَورده آلتیته صحیح کتاب (صحاح سته) دیب اتلگن اینگ معتبر اثرلر مؤلف لری میدان گه چیقدیلر. اولر امام بخاری، مسلم، ترمذی، ابو داود، نسائی و ابن ماجه ایدیلر. اوشبو آلتی کتابدن اینگ صحیح و قرآندن کیین اینگ معتبر دیب قبول قیلینگنی امام بخاری نینگ «الجامع الصحیح» اثری حسابلنه دی.

بیرینچی و ایککینچی هجری عصرلرده اسلام مخالفلری اینیقسه یهود عالملری و اسلام دینی گه قرشی تورگن باشقه گروهلر تامانیدن سان – سناقسیز توقیمه (جعلی) حدیثلر یره تیلیب پیغمبرگه نسبت بیریلگن ایدی. کوپینچه بیر- بیریگه قرشی تورگن مینگلب حدیث ایچیدن توغریدن توغری پیغمبرگه ییتیب باره دیگن صحیح حدیثنی تاپیب آلیش بیرمعما گه ایلنگن ایدی. بخاری دوریگه چه توپلنگن مجموعه لر بو مشکلنی حل قیلیش گه قادر ایمس ایدی. شوسببلی امام بخاری نسبی بولسه هم اینگ صحیح حدیثلرنی توپلب بیر کتاب شکلیگه کیریتیشنی اوز آلدیگه مقصد قیلیب قویدی و بو مهم ایشنی بجریش اوچون اصول و قاعده لر ایشلب چیقدی. بخاری اوزی توپلگن نیچه یوز مینگ حدیث ایچیدن فقط 7275 ته سینی صحیح حدیثلر صفتیده اوز کتابیگه کیریتدی.
بخاری، اؤز اثرینی فقه علمی نینگ بابلریگه ماسلشتیریب ترتیب گه سالدی. بخاری بو حقده شونده ی دیگن ایدی: «مین اوشبو کتاب نی آلتی یوز مینگ حدیث ایچیدن اجره تیب آلیب، 16 ییل ده اونی تمامله دیم و اؤزیم بیلن الله نی اؤرته میزده اونی حجّت قیلیب قؤیدیم». فربری ایتیشیچه، او ینه بونده ی دیگن: «هیچ بیر حدیث نی غسل قیلیب ایککی رکعت نماز اؤقیمه ی توریب، صحیح کتابیم گه کریتگن ایمسمن…»
محمّد فواد عبدالباقی «اسلام انسیکلوپیدیه سی»ده یازیشیچه حافظ دارقطنی بونده ی دیگن ایکن: بخاری بؤلمه گنده امام مسلم کیلیب ییتیلمسدی.
صحیح بخاری 97 کتاب، 3450 باب
نی اؤز ایچیگه آلیب، ابن الصلاح ایتیشیچه، اونده گی حدیث لر سانی تکرارلنگن حدیث لر بیلن بیرگه» 7275 ته گه ییتیب باره دی.
امام بخاری، صحیح حدیثلرنی تنلب آلیشده بیر قاعده نی قبول قیلگن ایکن. او حدیث شناسلیک علمیده «شرط البخاری» (بخاری نینگ شرطی) دیب اتلگن. اونگه بناان بخاری ابن حجر عسقلانی یازیشیچه، شونداق بیر حدیثنی صحیح دیب بیلردی که، اونینگ روایتی سلسله سیده گی برچه راوی لرنینگ هر بیری مشهور بیر صحابی گه یتیب بارگونچه، بویوک محدّث لر تامانیدن اتفاق بیلن ایشانرلی دیب تصدیقلنگنیدن تشقری، اونینگ سندلریده هیچ قنده ی اوزیلیش یوز بیرمه گن بؤلسه. باردی یو ایککی راوی یاکه اوندن کؤپراق کیشیلر، بیر صحابیدن روایت قیلگن بؤلسه لر هنوز یخشیراق، اما اگر فقط بیر اعتبارلی راوی تامانیدن روایت قیلینگن بؤلسه، اونی هم قبول قیلیش ممکن. شونگه بناان صحیح حدیثنی تنلب آلیش اوچون، سندلرنینگ بیر- بیریگه باغلنگنلیگی (اوزیلمه گنلیگی)، راویلرنینگ اعتبارلی لیگی، شونینگدیک، اولرنینگ متنیده، سندلریده ضعیف لیک و باشقه کمچیلیک لرکه اعتبار بیرر ایکن.
منبعلرده ذکر ایتیلیشیچه، امام بخاری اؤز کتابینی توگتگندن کیین، اونی ایریم حدیث علمی نینگ ییریک وکیللری و اماملری، جمله دن، احمد بن حنبل، علی بن مدینی، یحیا بن معین گه تقدیم ایته دی. اولر هممه لری، بخاری گه تحسین لر ایتیب، تؤرت حدیث دن باشقه برچه حدیثلری تؤغری ایکن لیگیگه گواهلیک بیره دیلر.
ابن ابی یعلا ایتیشیچه، اوشبو کتاب کینگ کؤلمده کوتیب آلینیب، تؤقسان مینگ کیشی اونی امام بخاری نینگ اؤزیدن تینگله گن.
امام بخاری گه نسبتا ایریم حدیث شناسلر و تدقیقاتچیلر تنقید کؤزی بیلن قره ب، اونینگ صحیح کتابیده ایریم کمچیلیکلر بارلیگیگه اشاره قیلگنلر. لیکن مذکور تنقیدلرنینگ کؤپ قسمی گه اوشبو اثرنی شرحلاوچیلری و باشقه لر تامانیدن منطقی جوابلر بیریلیب، کتابده گی اویغونلیک – «بخاری شرطی» گه ماس ایکنلیگی کؤرسه تیب بیریلگن.
شیعه عالملری هم، امام بخاری اوشبو مذهب امام لری و اولرنینگ فرزندلریدن اولر بیلن عصرداش بؤله توریب، شونینگدیک، اهل بیت (پیغمبر عایله سی) حقیده حدیثلر روایت قیلمه گن دیب انتقاد قیله دیلر و فقط گینه بیر قطار حدیثلرنی حضرت علی، امام حسن مجتبا و امام باقردن روایت قیلیشی یترلی ایمس لیگینی ایسلته دیلر. اسلام بویوک دایرة المعارفیده بونینگ سببی، جمله دن، عباسیلر دَوریده گی اماملرگه قرشی آلیب باریلگن سیاست بؤلسه کیره ک، دیب تخمین قیلینه دی.
لیکن بونگه قره مسدن، شیعه مذهبی نینگ مشهور منبعلریگه اساسله نیب، شیعه محدّثلری امام بخاری و باشقه سنیلر صحیح کتابلریدن حدیثلرنی نقل ایتیش رخصتینی عمومی محدّثلردن آلر ایکنلر دیب تأکیدلنه دی.
حاجی خلیفه  «کشف الظنون»ده یازیشیچه، بخاری بیر روایت گه کؤره ایتگن ایکن: (مین پیغمبر علیه السلام نی توشیمده کؤردیم، اول ذات نینگ حضوریده تؤختب، قؤلیمده گی ییلپاغیچ بیلن اولرنی ییلپیب تورگن ایمیشمن! معبّرلردن بو باره ده سؤره سم، اولر مینگه سین یالغانلرنی (اولرنینگ سؤزلریدن) کیتکیزگه یسن، دیب تعبیر قیلدیلر. بو مین اوچون تورتکی بؤلیب، «الجامع الصحیح نی» تؤپله ی باشله دیم).
اوشبو کتاب کؤپ قیرره لی موضوعلرنی اؤز ایچیگه آلگن قیممتلی اثر بؤلیب، اطرافینی بیر مقدّس قؤتن قمرب آلگن. اونینگ خصوصیتلری کینگ کؤلمده یاریتیلیب اؤتیلگن و جوده کؤپ کتابلر بو حقده یازیلگن. بو حقده ابن حجر عسقلانی، عینی، سُبکی، خطیب بغدادی و باشقه لر تامانیدن بیریلگن معلوماتلر دقت گه سزاواردیر. فرید وجدی یازیشیچه، بعضیلر اوشبو کتاب نینگ حدیثلرینی، قرآن کبی خیر و برکه نی جلب ایتیش نیتیده اؤقیدیلر. افغا نستان، پاکستان، هندوستان ده البخاری ختمی هم، قرآنکریم ختمی دیک رواج تاپگن.
منبعلرده یازیلیشیچه، شاهرخ میرزاگه «حروفیه» نماینده لریدن بیری قصد قیلگنده، شاهرخ  میرزا تیریک قاله دی. شونینگ شکرانه سیگه مشهور عالم ساین الدین تورکه بیر قطار صالح کیشیلردن انجمن توزیب، «صحیح بخاری» ختمینی اؤتکزه دی.

«صحیح بخاری»نینگ شرحلری:


«صحیح بخاری»نینگ اهمیت و اعتبارینی اونینگ اوستیدن یازیلگن شرحلردن هم انگلب آلیش ممکن. حاجی خلیفه (کاتب چلبی) «کشف الظنون» کتابیده بو حقده مفصل معلومات بیرگن. المانیه لیک مشهور شرقشناس کارل بروکلمان عرب «ادبیاتی تاریخی»ده اونینگ 43 ته شرحی باردیب
یازگن بؤلسه، اهلوَرد برلین ده گی قؤل یازمه لر رویخطیده اونینگ 60 ته شرحی بار دیب تأکیدلگن.

    کارل بروکلمان «اسلام انسیکلاپیدیه سی»ده بیرگن معلوماتلرگه کؤره، صحیح بخاری نینگ حاضرگی قؤللنه دیگن نسخه سینی بیرنچی بؤلیب ترقتگن عالم محمّد الیونینی (و. 658/1260) بؤلیب اونی مشهور تیلشناس عالم ابن مالک (و. 672/ 1273)یاردمی ده باشقه کؤپ معتبر نسخه لر بیلن سالیشتیریب کمچیلیک لرینی تؤغریله گن. اوشبو نسخه لیدن ده 18- عصر اؤرته لریده و 1908 ییل نشر ایتیلگن، شونینگدیک، او بولاقد ه، قاهره تاش باسمه سیده، دهلی ده، بومبَی ده، مره ته ده باسیلیب چیققن.
اوشبو کتاب فرنسوزچه گه ایککی مرته  ترجمه قیلینیب، اونگه فهرست تییارلنگن، اونینگ ایککینچی مترجمی ل. پیلتیر بؤلیب، حاشیه لر و شرحلر مؤلفی هم حسابلنه دی. (نشر ییلی 1909، پاریس).     

دوامی بار

یازووچی: حقوق فنلری دوکتوری، پروفیسور عبدالحکیم شرعی جوزجانی
منبع: «ملی تیکله نیش» گزیته سی. 1998 ییل، 29 سپتمبر ــــ 15 دیسمبر.
کریلدن اوگیرووچی: عبدالمجید اوزگون.

Short URL: https://www.turklar.com/turkic/?p=3803

Posted by on ژوئن 13 2016. Filed under الوغ شخصیتلر, مقالات, ینگی عنوان لر, ینگیلیکلر. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0. Both comments and pings are currently closed.

Comments are closed

300x250 ad code [Inner pages]

Search Archive

Search by Date
Search by Category
Search with Google

Photo Gallery

120x600 ad code [Inner pages]
ورود | Designed by Gabfire themes