ففتا

علمی تیکشیرووچی: حقوق فنلری دوکتوری،                                                    پروفیسور شرعی جوزجانی

 

اوچنچی قسم
10 عصر باشلریده عراق، شام و همدان ده یوزه گه کیلگن، حمدان الاشعث تامانیدن اساس سالینگن قرامطه(قرمطیلر)، اسلام دینی دایره سیده شکل لنگن باشقه بیر دینی ایکستریمیستیک حرکت بؤلیب، او باشقه برچه مذهبلر طرفدارلرینی اؤلدیریش طرفداری ایدی.
البغدادی «الفَرق بین الفِرَق» ( «تورلی فرقه لر آره سیده گی  تفاوتلر» ) ناملی کتابیده تأکیدلشیچه، قرمطیلر اسلام نامی آستیده آلاوگه سیغینیش اعتقادینی تیکله ماقچی بؤلگنلر. اولرمسجدلر صحنیده اوت یاقیب قوییب، «آلاونی قول بیلن اوچیرگن نینگ قولی، پوفلب اوچیرگن نینگ تیلی کیسیلسین» دیب بویروق بیرگنلر. او لر اؤز طرفدارلریگه محرم کیشیلریگه اؤیله نیش و شراب ایچیش نی حلال دیب رخصت بیرردیلر.
هندوستان نینگ ملتان ولایتیده قرمطیلر توزگن حکومت سلطان محمود غزنوی تامانیدن توگه تیلیب، برچه  قرمطیلر و باطنیلر تعقیب آستیده آلینگن. سلجوقیلر دَوریده اولرنینگ مشهور رهبرلریدن بیری- عکاشه بلخ شهریده دارگه آسیب اؤلدیریلگن .اولر حقیده ماتریدیه کلام مذهبی اساسچیسی ابو منصور ماتریدی یازگن «الرد علی القرامطه» ( « قرمطیلرگه قرشی ردیه» ) کتابی کتته اهمیتگه ایگه.
«برخی بررسیها در بارهٔ جهان بینی ها و جنبشهای اجتماعی در ایران» کتابی مؤلفی احسان طبری نینگ تأکیدلشیچه، اوشبو آقیم اسلام گه منسوب، لیکن دینسیزلیک که باغلیق بؤلگن، اسلام چیگره سیدن اوزاقلشیب، اته ایستیک قره شلر(الحاد- دینسیزلیک) ایلیمینت لرینی اؤزیده سینگدیرگن یونلیش ایدی.
قرمطیلر هم کوتیله یاتگن امام (امام منتَظَر- امام مهدی) نینگ کیلیشیگه ایشانیب، بو حقده بیر- بیرلریگه وعده لر بیرگنلر، مثلاً، ابوریحان بیرویی قرمطی حرکتی نینگ رهبرلریدن بیری – ابو طاهر سلیمان گه منسوب قصیده دن آلتی بیتی نی کیلتیره دی. اونده ابو طاهر   اؤزاثریده «مین برچه کتابلرده ذکر ایتیلگن و «زُمَر» سوره سیده اَیتیلگن کیشی ایمس من می؟ مین ییر یوزینی شرقدن غربگه چه – روم قیروانیدن تارتیب، تورک و آذر اولکه لریگه چه باسیب آلیب، عیسی  بن مریم کیلگونچه یشه یمن، او مینینگ اثرلریمنی کؤریب مقته یدی، بویروقلریمدن راضیلیک بیلدیره دی. شبهه سیز، مینینگ جایم جنت الفردوس ده دیر، اؤزگه لر ایسه دوزخ گه کیره دیلر»، – دییدی.
قرمطیلر و اسماعیلیلربیر- بیریگه یقین اعتقاد و کوره ش یؤل لریگه ایگه بؤلگنلیکلری اوچون اولر شو ناملردن بیری بیلن اته لیب کیلگنر.
اسماعیلیلر امام جعفر صادقدن کیین اونینگ اؤغلی اسماعیل نی یتتینچی امام دیب تن آلگنلر، نتیجه ده بو بیلن شیعه لیکده ایککینچی مذهب یوزه گه کیلگن. اولر قرآنکریم نینگ ظاهری (تشقی) معناسیگه ایمس، بلکه امام لرگه معلوم بولگن باطنی (ایچکی) معناسیگه اعتبار بیرگنلر، اولر قرآن نی اؤز مقصدلری یؤلیده تفسیر قیلماقچی بولگنلری  اوچون باطنیلر دیب اتلگنلر. باطنیلر 12 عصر اؤرته لریگه کیلیب، قزوین شهری یقینیده جایلشگن «الَمُوت» مستحکم قلعه سینی اؤزلریگه مرکز قیلیب آلیب، کیچه لری او ییردن چیقیب یول توسرلیک قیلگن و امنیت گه خلاف تخریبی فعالیتلر آلیب بارگنلر.
باطنیلرنینگ  اعتقادی ثنویّت (ایککی خدالیک) گه اساسلنگن ایدی. اونگه بنااً خدا نفس نی یرتگن. خدا (اِلهُ الاوّل، یعنی بیرینچی خدا) و نفس (اله الثانی یعنی ایککینچی خدا) برچه کائنات ایشلرینی بیرلشتیریب، کواکب سبعه (یتتی سیاره) و طبائع الاول (تورت عنصر) تدبیری بیلن باشقره دی. اولرالاوگه سیغینیشگه دعوت قیلگنلیکلری سببلی، برچه مسجدلرده اوت یاقیب، اونگه هر دایم خوش بویلیکلر سیپیب توریش کیرکلیگی نی بویورگنلر.
بغدادی هم ابو ریحان بیرونی تأکیدلگنیدیک، باطنیلر اؤز طرفدارلریگه اؤزلری نینگ قیزلری و سینگیل لریگه اویله نیش، برچه لذّتلردن فایده له نیش و باله لربیلن لواطه قیلیشگه رخصت بیرگنلرینی، شو بیلن بیرگه، باطنیلرنینگ ییتکچیلریدن بیری – ابن زکریا تامی نینگ فعالیتی 319 هجری ییلده کوچَیگنی، لیکن آره دن معلوم وقت اوتگچ، یاتگن جاییده بوغیزلب اؤلدیریلگنینی ایسله تیب اوته دی( 13 ).
331 هجری ییلده سامانیلر پادشاسی نوح بن نصر بویروغیگه بنااً قرمَطیلر دیب اتلگن باطنی شیعه لر ماوراؤالنهر و خراسان ده قتل عام قیلینگنلر. اولردن هیچ کیم تیریک قالمگن. یشیرینیب یورگنلرهم اؤزلرینی کؤرسه تیشگه امکان تاپمگنلر و تاغلی بدخشانگه قاچیب باریب یشگنلر.
مصرده فاطمیلر خلیفه سی المستنصر بالله وفاتیدن کیین اونینگ اوغیل لری نظاربن معاد بیلن مستعلی آره سیده بؤلیب اؤتگن رقابتده، نظار مغلوبیتگه اوچره گن. نظار(وفاتی  1093 میلادی) تامانیده تورگن اولرنینگ دعوتچیلریدن بیری – حسن بن صبّاح فاطمیلردعوتیدن  اؤزگه چه بؤلگن ینگی بیردعوتنی نظار نامی بیلن باشله دی. او قزوین یقینیده گی تاغلرده جایلشگن «الموت» قورغانینی اوز فعالیت مرکزیگه ایلنتیریب،  483 هجری ییلی شو ییرگه جایلشیب آلدی. او 518 هـ ییلده ایسه سلجوقیلرسلطانی سنجردوریده حیاتدن کؤزیوممه ی توریب، محتشم- نی اؤز اؤرنیگه رهبر صفتیده تعیین قیلگن. 560 ییلده وفات ایتگن حسن بن محمّد ینگیچه دعوت (قیامت دیب اتلگن دعوت) نی باشلب، اِباحت اعلان قیلگن. یعنی شریعت ده حرام ایتیلگن برچه ایشلرنی مباح (روا، جایز) دیب رخصت بیرگن. لیکن اونینگ نیوره سی جلال الدین حسن(وفاتی  هـ 618) قدیمگی رسم و رسوم و اؤزینی اسلام لباسیده کؤرسه تیش عنعنه سیگه رعایه قیلگن. الموت نینگ آخرگی ایگه سی (حاکمی)رکن الدین خورشاه 650 ییلده مغلوبیت گه اوچرَب، مغللر سرکرده سی – هولاکو گه تیزچوککن حالده تسلیم بؤلگن. اوندن کیین مصر، شام و ایران ده اولرگه (اسماعیلیلرگه) قرشی آلیب باریلگن اوروشلرعاقبتیده اوشبوطائفه نینگ ایلدیزلری قؤریتیلگن (14).

باطنیلر نینک تکتیک و تشکیلاتلری:
حسن بن صبّاح اؤز طرفدارلرینی چوقورراق ایشانتیریش مقصدیده تورلی اسلوبلردن فایده لنگن. اولردن بیری حشیش (نرکوتیک ماده – چرس) دن فایده لنیش ایدی. بو شوندن عبارت که، اسماعیلی مذهبی فداییسی گه کؤپ حشیش ایچیریب، اونی بیخود قیلردیلر. سونگره اونی جنت سیمان بیر باغگه آلیب باریب، بیر مدت عیش و عشرت و معیشتده اوتکزگندن کیین، ینه بیخود قیلیب قـَیتریب، اوّلگی جاییگه آلیب کیلردیلر. فدایی اؤزیگه کیلگنده کؤرگن نرسه لری بیر رویا سینگری اونینگ نظریده مجسم بؤلیب توره ردی. اونگه – «سین جنت نی کؤرگن سن!» دیب ایتیلردی – «اگر اوشه چیرایلی جایگه کیتیشنی ایسته سنگ، فدایی لیکنی قویمسلیگینگ کیره ک. بوندن نری اولیمینگ اوشبو عجایب جای و اونده ابدی یشش اوچون شرطدیر»(15).  در حقیقت حسن بن صباح  ایسکی قرمطیلر کبی قورال ایشله تیش اسلوبینی قبول قیلگن ایدی.
اسماعیلیلر نرکوتیک مادّه لردن (مواد مخدره دن) فایده لنیش، کروانلر یؤلینی تؤسیش، کیچه لری شهرلرگه هجوم  ایتیب، آدملرنینگ آرامینی بوزیش و آدم اؤلدیریش مقصدیده ترورچیلیکدن کینگ کولمده فایده لنگنلر. اولر تربیه لگن فداییلرسلطانلرسراییده، بدولت کیشیلر خدمتیده فرّاش، خادم، آشپز کبی لوازملرده خدمت بیلن مشغول بولگنلر. کوچه و بازارلرده یماقچیلیک و باشقه کسبلر بیلن شغللنگنلر، لازم تاپیلگنده ایسه تاپشیریلگن وظیفه نی بجرگنلر. منبعلرده اولرنینگ دین و دولت اربابلریدن 48 کیشینی، جمله دن، عبّاسی خلیفه لردن المسترشد بالله نی 529 ییلده، الراشد بالله نی اصفهان شهریده، اؤلرنینگ اشدّی دشمنی بولمیش –  وزیر خواجه نظام الملک و اونینگ ایککی اوغلی احمد و فخرالملک نی بغداد و نیشابورده ترور قیلگنلری قید قیلینگن.
تاریخی منبعلرده مذکورآقیم نینگ ترقه لیشی و یشیرین ایش آلیب باریشیده اساسی رول اؤینه گن اسماعیلیلرنینگ تشکیلاتلریگه خاص، خصوصیتلر بتقصیل تحلیل قیلینگن. بوگون هم ایریم ایکستریمیستیک گروهلر اؤشه تشکیلاتلرگه خاص خصوصیت لرو اولر قؤلـله گن اسلوب لردن کینگ کولمده فایده له نیب کیلماقده لر. شو باعث مذکور خصوصیت لرگه تؤخته لیش مقصدگه موافقدیر.

باطنیلر تشکیلاتی:
اسماعیلیلرتشکیلاتی نینگ اساسی بؤغینلری قوییده گیلردن عبارت بؤلگن:
ــــ دعوتخانه، اوشبو تشکیلات نینگ اعضاسی بؤلگن هر بیر کیشی، دایم حقُّ العضویت (تشکیلاتگه اعضا بؤلیش حقی) تؤلب توریشگه مجبور ایدی.
فراموشخانه (اونیتیش خانه سی)، اولرنینگ یشیرین انجمن لریدن عبارت بؤلیب، هفته نینگ معلوم کونلری باش دعوتچی (قائد الدعات) نظری آستیده بحث و مناظره قیلیش اوچون خاص یا که عمومی مجلس شکلیده تشکیل ایتیلردی. اوشبو تشکیلاتلرنی مادی تأمینلش اوچون سِرلشیش حقی(حق النجوا) نامی بیلن بایلردن کؤپراق، فقیر کیشی لردن کمراق مقدارده مجبوری مبلغ ییغیب آلینردی. یشیرین فعالیت آلیب باریش و سِر سقلش اسماعیلیلر تشکیلاتی نینگ اساسی قاعده لریدن بیری حسابلنردی.
ا. طبری نینگ قید ایتیشیچه، اسماعیلی لیک غایه لرینی ترقتیش قوییده گی بیش باسقیچدن عبارت بؤلگن:
1) تفریس یاکه تفرّس باسقیچی، اسماعیلی نظریه سینی قبول قیلیش اوچون مناسب شخصنی ایزلب تاپیش؛
2) تأسیس باسقیچیده ایزلب تاپیلگن مناسب شخص بیلن معین مناسبت و دؤستلیک علاقه سی اؤرنه تیلگن؛
3) تشکیک باسقیچیده ترغیبات آلیب بارووچی «شخص»اؤز عقیده سینی بیان قیلیشدن آلدین جلب ایتیلگن کیشیگه گؤیا که اونینگ اعتقادی و عقیده سیده موجود بؤلگن قره مه- قرشیلیک و خطالرنی استه- سیکین لیک بیلن آچیب کؤرسه تیشگه حرکت قیلگن؛
4) ربط – علاقه باسقیچیده دعوت قیلووچی (داعی) و ترغیبات آلیب بارووچی (مبلّغ) کیشی جلب ایتیلگن کیمسه گه اؤزغایه لری نینگ مضمون- ماهیّت و اهمیتینی آچیق- آیدین توشونتیریب بیرگن. مذکور باسقیچده دعوت ایتووچی نینگ تربیه سی آستیگه آلینگن کیشیگه قسم ایچیریلیب، او ایتیلگن سؤزلر و بیلدیریلگن فکرلرنی سِر سقلشگه مجبور قیلینگن؛
5) تعلیق، یعنی باغلش باسقیچیده دعوتچی (دعی) تربیه له گن کیشینی اسماعیلی تشکیلاتیگه قؤشیب، اونی «مستجیب» (قبول قیلووچی) دیب اته گن و اسماعیلی لر عایله سیگه اعضا قیلیب آلگن.
بغدادی نینگ ذکر ایتیشیچه، اسماعیلی لر تشکیلاتی گه جلب ایتیلگن کیشی تؤققیز باسقیچدن اؤتیشی کیره ک بؤلگن.
آلتینچی باسقیچ «تدلیس» (یاشیریش) دیب اتلگن.
ییتینچی باسقیچیده ایسه اونینگ یازیشیچه، جلب ایتیلگن کیشی آنگیگه، اونگه سیز دیرمسدن، دین نینگ ظاهری(تشقی تامانی) پؤچاق و باطنی(ایچکی تامانی) اونینگ مغزی دیر یا که ظاهر رمز بؤلبیب، باطنده مقصد یشیریلگن دیگن غایه استه – سیکین لیک بیلن سینگدیریلردی.
سککیزینچی- خلع باسقیچیده جلب ایتیلگن کیشی اؤزی ایشانگن عقیده لری دایره سیدن چیقریلیب، اونی باطنیه مذهبی گه کیریتیش باشلنردی. بونده دعوت قیلووچی دین ظاهری نینگ فایده سی اونده یشیرینگن باطنی علم نی توشونیب آلیشگه یاردم بیریشیده دیر، زیرا ظاهرگه عمل قیلیش لازم ایمس. آیت و حدیث لرنینگ ظاهریگه عمل قیلیش عبادت دیردیگنلرنینگ فکری خطادیر. عبادت- نینگ هیچ معناسی یؤق. اولرنی بجریش فقط جاهل لیک و احمقلیک دیر. بنده عبادتلرنی فقط جهالت دوریده بجریشی ممکن، لیکن باطن (دین نینگ ایچکی معناسی) بیلن تنیشگندن کیین اوندن قوتوله دی دیگن قره شلر سینگدیریلردی. تشکیلات نینگ ینگی اعضاسی اوشبو تکیلفلرنی قبول قیلیب، اولرگه قؤشیلماقچی و ایشانچ لرینی آقله ماقچی بؤلسه، او آخرگی باسقیچ گه آلیب باریلردی.
تؤققیزینچی – انسلاخ ( پؤست تشلش، یلانغاچ بؤلیش) باسقیچیده شو درجه گه ییتگن کیشی آنگیگه – «ایندی سینی برچه کیشن لرینگدین آزاد قیلدیک، سینی باغلب تورگن ارقان لرینگنی آچیب تشله دیک. ایندی لذّت آلیشگه شاشیل، برچه ایستک لرینگنی عمل گه آشیر، نیگه که پیغمبرلر، باطنیلر اعتقادیچه، آدملرنی بؤی سوندیریب، اولرنی قانلری و مال لریده حاکمیت اؤرنتگنلر»، – دیگن فکرلر سینگدیریلردی .
قرمطیلر و باطنی لر اؤز فعالیت لری بیلن برچه اسلام جماعه سی نینگ قهر و نفرتیگه اوچره گنلر.

شو یوسینده، 4 هجری عصرنینگ ایککینچی یرمیدن باشلب، 7 نچی هجری عصرنینگ ایککینچی یرمیگه قدر اسلام دنیاسیده دوام ایتیب کیلگن دینی ایکستریمیستیک حرکتلر، اسماعیلیلر مغلوبیتی بیلن انقراضگه اوچره گنیدن نیچه یوز ییل اوتگندن کیین، 13 نچی هجری عصرنینگ اؤرته لریده عربستانده افراطی عقیده پرستلیک که اساسلنگن ینگی بیر دینی- سیاسی آقیم (وهابیلیک حرکتی) یوزه گه کیلدی و بو بیلن دینی ایکستریمیستیک حرکتلر رواجی نینگ ینگی دوری باشلندی، دییش ممکن.

منبعلر:

13- البغدادی، الفَرق بین الفِرَق، بیروت، دار المعرفة.284 – 286 بیت، نشر ییلی بیریلمگن.

14- ا. طبری، …بیر قطار تدقیقاتلر، 231 بیت، کابل، 1361.

15- اوشه منبع، 229 بیت.

16- البغدادی، الفرق بین الفرق، 298 بیت.

————————————–

سوونگی موضوع: اسلامده تاپیلگن ینگی دینی ایکستریمیستیک حرکتلر.

Short URL: https://www.turklar.com/turkic/?p=3820

Posted by on جولای 3 2016. Filed under مقالات, ینگی عنوان لر, ینگیلیکلر. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0. Both comments and pings are currently closed.

Comments are closed

300x250 ad code [Inner pages]

Search Archive

Search by Date
Search by Category
Search with Google

Photo Gallery

120x600 ad code [Inner pages]
ورود | Designed by Gabfire themes