ففتا

فغانستان تورکلری تیل،تاریخ و توره (تیتاتو) تحقیقات مرکزی نینگ قوریلیش احتیاجینینگ سببی

مقدمه

افغانستان تورکلری

تیل،تاریخ و توره (تیتاتو) تحقیقات مرکزی

نینگ قوریلیش احتیاجینینگ سببی

شبهه-سیز شونی بیله میز که تیل، تاریخ و توره: هر ملتنینگ اینگ اساسی کیملیگیدیر. کیملیک و هویت، تیل، تاریخ و توره آتیدن اعتبار تاپه دی. و بیر ملتنینگ هر نیرسه-سی، تاریخی، صنعتی، جغرافیه-سی، سیاستی، نظامی، اقتصادی، کلتوری، دینی، ادبیاتی، ساغلیگی، یشم فلسفه-سی، اوتمیشی، حاضری و کیلگوسینینگ یگانه سمبولی شبهه-سیز که او ملتنینگ اولا تیلی، تاریخی و توره-سی دیر.

اینگ باشده تیل-گه اعتبار بیرگنده، 1992 ییلیده یونیسکونینگ بیر تحقیقاتی نتیجه-سیده، دنیادکی 6000 تیلدن یالغیز 600 تیل قالگنلیگی اثبات بولینگن. بو نتیجه سونگیجیده یونیسکو« تیل لرنینگ اولیمی» دیگن بیر اصطلاح بیلن دوچ کیلیب خواطرلنگن. کیین یونیسکو شو قرارنی آلگن:

«هر بیر تیل نینگ یوقالیب اولیشی، بشریت اوچون تلافیسی بولمگن بیر بدبختلیکدیر. حاضرگچه، اوستیگه ایشلنمگن ویاکه قاغذ یوزیگه نوت شکلیده هم بولسه یازیلماییب یوقالیش خطری آستیده بولگن تیل لرنینگ، شفاهی(سوزلی) ادبیاتلری ثبت و قید بولیب، او تیل لرنینگ دستوری، قاعده و قوراللری، سوزلیگی و متن اسلوبلری توغریسیده، تیل بیلیمی قوریلیشلری نینگ بو اساسدکی پروگراملرینی تشویق قیلیش کیره ک. ممکن بولسه قوللب و بو خواطرلی وضعیت گه قرشی مداخله و مجادله قیلیش شرط بولیب یونیسکونینگ عاجل وظیفه-لریدن دیر!» دیب، یوقالیش وضعیتیده بولگن تیل لرنی سقلش اوچون ایشگه باشله یدی. برچه-میزنینگ بیلیشی دیک یونیسکو او کوندن بویان تیل لر توغریسیدکی خدمتینی حقیقتا قیلیب کیلماقده.

تاریخ شاهد دیرکه افغانستان نینگ تورکستان بولگه-سیده یشه-یاتگن اوزبیکلر و تورکمنلر، تیلیمیزنی یوقاتیش خطریده یوزلرچه ییل معذور قالدیک. افعانستان دولتی آنه یاساسی نینگ ایکینچی بولیمی 16، 17 و 47 ماده لریده تیل، تاریخ، فرهنگ و صنعت توغریسیده تانیلگن حقلریمیزنینگ هیچ بیریدن فایده لنیشیمزگه امکان تانیمگن افغانستان دولتی و سیاست اربابلری، اوشنداق که تیلیمیزدکی اثرلر مرته-مرته یاقیلدی و یوقاتیلدی، زمان بیلن اوز تیلیمیزگه یازیش و سوزلش حقیمیز هم قولیمیزدن آلیندی. حتی اوقیش و اورگنیش نعمتیدن هم بیزنی محروملیگه تابع توتیشتیلر. خلقیمیزدن بیتته –ایکیته اوقیب بیلگنلریمیز و باسوادلریمیزدن بشقه، دینی عالم لریمیزدن آلیب دهقانیمیزگچه، بیلیم انسانلریمیزدن آلیب میده-باله-لریمیزگچه اوز تیلیده یازیشدن، خطابتدن و بلاغتدن محروم بیر نسلگه اوزگریب قالدی. خلقیمیزنینگ 95فایزی هلی هم بو بیچاره-لیکنینگ رنجینی تارتماقده لر. البته که تیلیمیزدکی بو 5 فایزلیک کیلیشمه نینگ اساسی هم بو مجادله نینگ شهید رهبرلریدن طاهر بدخشی و نورالله تالقانی کبی یوزلرچه قهرمانیمیزنینگ مبارگ قانلری بهاسیده و مجادله نینگ هاریمس کورشچیلریدن بولگن اولوغ رهبریمیز و ملتیمیزنینگ معنوی آته-سی جنرال عبدالرشید دوستم نینگ جد و جهدی، جسارت و مدبرلیگینینگ سایه-سیده دیر.

بیز بوکونچه شاهد بولیب کیلگنمیز که، خلقیمیز تمانیدن ایستر اولکه ایچیده بولسین ایستر چیت ایل لرده، تیل و فرهنک آتیده یوزلرچه قوریلیش، انجمن و فدراسیونلر قورشه-دیک. فقط هیج بیرته-سی تیلیمیز، تاریخیمیز و توره-میز توغریسیده اساسی بیر ایش قیلیب بیله-آلمدی…

بیز اوزبیک و تورکمن قومی، بیوک تورک ملیتیگه منسوب بولیشنینگ فخر و غرورینی البته که یشه-یمیز. یینه هم شکر کیم اوزبیکستان و تورکمنستان آتیده ایرکین و مستقل جمهوریتلریمیز هم بار. فقط اساسی مساله میز شو کیم، بیزلر هم جفرافی بابتیدن، هم تاریخی، کلتوری، ادبی وفرهنگی جهتدن اوزمیزگه خاص ارزشلریمیز و فرقلیلیک لریمیز موجود. قاله-ویرسه، تیل لریمیزدکی لهجه و شیوه متفاوتلیگی، یازیشیمیز و اوقیشیمیزدکی الفابیت فرقلیلیگی نسبتیده هم آیریلیب قالگنمیز. منه شو تیلیمز، تاریخیمیز و توره-میز بیلن بِزنگن کیملیگیمیزنی یوقاتمایش اوچون یوزلرچه ییل بوییده کورمگن کونیمیز قالمدی. بو دعوا یولیده یوزمینگلرچه یاش و باتور اوغلانلریمیزنینگ قانی توکیلدی. یتیم، بیوه و معیوبلریمیزنینگ سانی هم آز ایمس. شونداق یمان کونلرنینگ قرشیسیده اوز باشیمیزده و اوز امکانلریمیز بیلن کوره-شتیک. بار یوقیمیزنی اوز جانیمیز و قانیمیز بیلن قورودیک. و هلی هم اوز باشمیزده کوره-شیب تورگنمیز. شبهه یوق که بو تقدیریمیز دنیا باریچه شونداق دوام ایته دی….

مادام که اوزبیک و تورکمن بولیب بو جغرافیه-دکی سرنوشتیمیزنینگ فرقیده میز. تدبیر آلیب مدبرانه یشش هر بیرته-میزنینگ ملی وجیبه-سیدیر.

اصلی و اساسی نیرسه-میز بولگن تیلیمیز وتاریخیمیز، بشقه بیر زوایه دن قره-گنده موندن یوزلرچه ییل آلدین یوقاتیلیش محکوم ایتیلگن. شو باعث پرواسیزلیکدن یوقلیگیگه عادت قیلگن بولیشیمز کیره ک که، خلقیمیزنینگ هیچ بیر طبقه-سی بو توغریده علاقه آلمیدی. یوقسه، سیاست، دیانت ، تجارت، فرهنگ، وزارت و هرساحه-ده اززانچه فعال میز. وعموماَ شو کتگوریده قیزیقیب سیس چیقاریب بلند طنازلیک قیله میز.

حقتدن اوتمایش کیره ک. اصلیده حرمتلی اولوغ رهبریمیز و معنوی آته-میزدن ایکی دنیاده منتدارچیلیک بیلدیریشیمیز کیره ک که، ملتیمیزنینگ قیته-دن ایرکین و اوز کیملیگی بیلن یششلرینی اساس کوریب بوندن 14 سنه آلدین، 30 ییل لیک وخیم بیر مجادله-نینگ نتیجه-سیده، ایلک فرصتده یوقاتگن اینگ اصلی واساسی ذاتیمیز و بارلیگیمیزنینگ سمبولی بولگن تیلیمیز تورکچه-نی رسمی لشتیردیلر. فقط، بو موضوعنینگ سونگره-سیدکی ترقیاتی و کیلیشیشی اوچون بو مساله-نینگ مسوللری بولگن ملتیمیز و ملتیمیزنینگ ممثل لری، هیچ قنداق بیر حرکتنی اوزلریدن کورستمایب تنبل لیکنی اختیار قیلدیلر.

هر فرصتدن یررلنگن دوستنمالریمیز، هیچ قچان بیز تورک ملتینینگ حقارتیدن و اسارتیدن قول تارتمگنلر و ابدیاٌ تارتمایشلری هم انیق دیر. ذاتن، یوزلرچه ییلدن بری تیلیمیزنی یوقاتیشگه، تاریخیمیزنی اوزلریگه اختصاص بیریشگه تجاوز قیلیشگن. توره-میزنی اوز مدنیتلیری کبی دنیاگه تانیتیشگه بیشرمانه بیل باغلگنلر. زمان بیلن، سیاست اوزگریشیگه کوره قیافه المشتیرگن بولسه-لر هم، یوره ک-لریدکی بُغض اوزگرمگن و اوزگرمیدی. شو باعث کورینگ که، مینگلرچه درخواست، سیس چیقاریش و هیقیریش نتیجه-سیده قولاقسیز افغانستان دولتی، فرزنلریمیزگه اقلاَ اوز آنه تیل لرینی کم و توم اورگنسینلر دیب بیرگن مجادله نتیجه-سیده، یالغیز درسی ادبیات کتابی چاپ قیلیشتی. فقط یینه شو دولت و دولت همفکرلری، بو پروسه عملگه آشمسین دیب چاپ بولگن کتابلرنی آلیب  کیم وزارتخانه لرنینگ زیرخانه-لریگه دیپوله دیلر. اوزبیکچه و تورکمنچه بولگن بیر دانه کتاب هم تورکستان جغرافیه-سیدکی مکتبلرگه یوباریلمدی. قالیویرسه، فرزندلریمیز تاریخیمیزنی اورگنیش اوچون هیچ قنقه بیر کتابنی تاپه-آلمیدیلر. موجود یلغان تاریخلرنی اوقیب بشقه یاووزلرگه ایشانیب اوزلرینی هیچ کورماقده لر.

سونگ پیتلرده، اوغانستان دولتینینگ ایکینچی اورینباسری «دانش» نی زیارتگه کیلگن تورک قوملرینینگ بیر خیل یاش اولوغلری، تورکچه کتابلر توغریسیده سوز آچگنده: « اسف بیلن که تورکمنچه و اوزبیکچه کتابلرنینگ یازیلیشیگه غلطلیکلر بار ایدی. شو باعث بیز هم وزارت خانه لرنینگ بخاریسیگه قیشلیک اوتین اورنیده یاقسینلر دیب توزیع قیلدیک!» دیگن کوتیلمگن جوابینی آلگنلر. حینی زمانده، بیشرمانه بهانه لری هم کتابلرنینگ ینگلیش و ناتوغری یازیلیشی باعث بیزنینگ مکتبلرگه ترقتمگن-لرینی دلیل کورستگن… خلقیمیزنینگ ممثلاً بارگنلر هم میه-لرینی ایشلتیب شونداقگینه بیر سوراغ سوره-مسدن: « او کتابلرنی بیزنینگ اینگ چیبر یازرلریمیز یازگن ایدی. پس کیم و قیسی تیل بیلرمن بوکتابلرنی مطالعه قیلیب ناتوغری بولیشینی تثبیت قیلدی؟ قنقه یعنی؟» دیمسدن آغیزلرینی ساویغ اورگندیک جیم توریب قیتیب کیلگنلر..

گرچی نیچه دانه محدود و موجود اوزبیکچه و تورکمنچه کتاب مکتبلرده بولسه هم اوغانستان معارفی تمانیدن ترقتیلگن درس پروگرامیگه کوره «7. درسی ساعتیده درس بیریلسین» دیب احکام یوباریلگن…

نوت: بو وضعیتنی اندخوی تجارلری سیزیب، اوز بودجه لری بیلن بیر جوپه-لیک 5000 دانه کتاب باستیریب شاگردلرگه توزیع قیلیشتی و یینه هم احتیاجگه کوره یالغیز اندخوی اوچون کتاب چاپ بولماقده.

شونقه افغانستان ملی رادیو و تلویزیونلریده، یریم ساعت و یاکه 15 دقیقه یاییم حقی تانیلگن تیلمیز، یا وقتی زیقلشتیریلدی و یاهم نشردن کوتاریلدی.

بو چیدلمس وضعیتنی کوریب تیلیمیزنینگ حرف-حرفیدن، تاریخیمیزنینگ سطر-سطریدن و توره-میزنینگ هر سوزیدن دفاع قیلیشنینگ یگانه یولی دیب بیر آدرس تنلشنی لازم کوردیک.

بیرمعمولی مثال کیره ک بولسه، سونگ زمانلرده یوزلرچه مرته اجتماعی ترماقلر ویاکه تلویزیونلر آرقلی بیزنی « ازبک» دیب یازیشلری و آیتیشلرینی «اوزبیک» دیب «ترکمن» دیب ایمس «تورکمن» دیب یازیلیشیگه و آیتیشگه تاکید قیلگن و اصلاح قیلیشگه هیقیریب سیس چیقارگن بولسک هم نتیجه آلینمدی. بو کم کوریشلری شانیمزگه حقارت سنله دی…

ویا تیلیمیز تورکچه، رسمی بیر تیل بولیشیگه رغماَ اوزبیکچه و تورکمنچه یازیلگن هیچ بیر درخواستی  و شعار، دولتی اورگانلر تمانیدن قبول بولمماقده و اوسته-لیک اعتبار هم بیریلمماقده دیر..

مونچه فلاکتلی واقعه لر بیلن اوچرشیب تورسک هم، هیچ بیر کیمسه نینگ تیلمیزدن وتاریخیمیزدن دفاع قیله-دیکان بیر جسارت و قوزغلیش حرکتی یوق. یوزلرچه انجمن، قوریلیش وفدراسیون لریمیز یالغیز اوزاقدن توریب ایکیته مقاله بیلن محکوم قیلماقده لر خلاص. اما بو ایش، تیوری حرکت قپتالیده فزیکی بیر حرکت هم کیره-کتیرماقده دیر.  فزیکی حرکتدن مقصدیم، بیر رسمی آدرس آرقلی بو دعوانی حقوقی اورگانلرگه باریب ایشنی یقیندن تعقیبگه آلیش بیلن ممکن دیر.

بیز اولکه ایچیده و چیت ایل لرده یشه-یاتگن اوزبیک و تورکمن قومیمیزنینگ بیلمدان و اکابر شخصیتلری، کینگ بیر مشوره و آلینگن تصمیملرینینگ نتیجه-سیده ملتیمیزنینگ کیملیک سمبولی بولگن تیلیمیزنی، و اعتباریمیز بولگن تاریخیمیزنی، مدنیتیمیز بولگن توره میزنی سقلش، کیلیشتیریش و رواجلنتیریش اوچون و اینقسه، هر تورلی یوقالیش و یوقاتیلیش خطریدن محافظه قیلیش ایزگو نیتیده « افغانستان تورکلری تیل، تاریخ وتوره (تیتاتو) تحقیقات مرکزی» آتیده بیر قوریلیش ایجاد ایتیشنی لازم و ملزوم کوردیک..

شونداق که بیله-میز تورک ملتی نینگ اینگ بیوک لیدرلریدن و تورکچه نینگ بوکونگی اورینده یوکسلتیرگن رحمتلی غازی مصطفی کمال آتاتورک، تورکیه جمهوریتینی قورگندن کیین بیرینچی فرصتده قولگه آلگن ایشلریدن بیرته-سی ایسه تیل وتاریخ-نینگ جدیتینی اونگ کوریب، غربی اولکه لربیلن بیلیم و ترقیات توغریسده اولر بیلن مساوی ایلگری کیتیش اوچون الفابیت-نی اوزگرتیرگن. البته که بو ایشنینگ هیچ قنقه دینی بیر جنبه-سی بولمسدن تماماَ ایلگری کوریشلیک و بوکونگی تکنالوژی دورینی، اوشه چاغدن توشونیب تورکیه و تورک ملتینینگ دشمنلری بولگن غربی اولکه لرگه رقابتاَ یگانه حل یولی دیبان اقدام قیلگن. بو عملیگه، هر قنچه کیم توشونمس خلقنینگ بعضی طبقه لری دین بازارلیگی بیلن منطقسیزچه دلیل لر بیلن عکس العمل کورستیب تورسه هم، بوکونگی کوچلی بیر تورکیه نینگ پروفایلی اورته-ده. البته که بوندن انکار قیلالمسمیز. تغین تورکچه-نینگ بیر معتبر قوریم ( تورک تیل و تاریخ قوریمی) تمانیدن علمی بیر شکیلده تحقیقلنیشی و دستور قاعده-سی نینگ اوستیگه ایشلنیشی و کیله-جاقده بو قوریلیشنینگ بیر اکادمی بولیشینی آرزولگن  رحمتلی آتاتورک 1937.ییلده شونی آیتگن:

« بو اولوسل قوریلیشلرنینگ( تیل و تاریخ مرکزی) کوپ آز بیر زمان ایچیده، اولوسل  اکادمیک مرکزی حالینینگ آلیشینی چین یوره-کدن تمنا ایته من! شو باعث چیبر و محنتکش تاریخ و تیل بیلرمن عالملریمیزنینگ، علم دنیاسیده تانینه-دیکان و تامغه اوره-دیکان اورجینل اثرلرینی کوریش بیلن، مین و بوتون ملتیم بختیار بولیشنی آرزولیمیز!» دیگن رحمتلی آتاتورک. بو سوزلریدن تیل و تاریخگه بیرگن اعتبارینی بیلیب آله-آله میز.

# بو آدرس نینگ قوریلیشیدن بیزنینگ آماجیمیز:

هدف و آماچلریمیز قویدکی «توزوک» ده بیر مه بیر یازیلگن. توزوک دن اوقیب چیقاله سیز!

«اوغانستان تورکلری تیل، تاریخ و توره(تیتاتو) تحقیقات مرکزی» نینگ ایشلرینی قنقه عملگه آشیریش بابتیدن ایلک توشونیلگن پلانلر شونقه:

# ایلک فرصتده  بیر توزوک یازیلیب (یازیلدی و قویده موجود) بیلیمدانلریمیزنینگ مشوره-سیدن اوتیب و اصلاح بوله دی. تغین اولکه-ده یشب تورگن نیچه بیلمدان اولوغوارلریمیزنینگ عاشقانه  قیزیقیشلری باعث اوغانستان دولتی عدلیه-سیدن، بو مرکزنینگ اجازه پاتنتینی قولگه آلینه دی.

# ایکینچیده، اولکه-ده و چیت ایل لرده یشب تورگن رسوخلیک و قولی آچیق خلقیمیزنینگ مادی و معنوی یاردمی بیلن، مزارشریف شهرینینگ مرکزیدن بیر حویلی کرالنیب، فعالیتلرگه باشلنیله دی.

# کیین، جناب استاد سید حسام الدین خان«ابراهیمی» تمانیدن مزار شریفدن وقف ایتیلگن بیش جریب ییرنینگ قباله-سی و اوغانستان تاییدلی رسمی پاتنتی بیلن، بیر گروپ هیات معینه تورکی اولکه لرنینگ، کیره ک ایلچیلیکلریگه کیره ک قونسولیستلریگه، سفیر و قونسول لر بیلن ملاقاتلر یوریته دی. اینقسه، ایش آدملریمیز، تجارلرمیز، دولت اربابلریمیز هم بو توغریده یاردمگه چقیریله-دی.

اینقسه کتته کیچیک، ایرکک و عیال برچه-میز قولقولگه بیریب مرکزیمیزنینگ مدرن و مجهز بیر شکیلده توزه-تیلیشیگه و خلقیمیز اوچون، کیله-جک نسلیمیز اوچون خدمت گه آچیلیشیگه مادی و معنوی یاردم بیریشگه تیارمیز! ….

 

 حرمت بیلن

داکتر امین الله نایل «خانکیلدی»

Short URL: https://www.turklar.com/turkic/?p=3967

Posted by on آوریل 2 2018. Filed under مقالات, ینگی عنوان لر. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0. Both comments and pings are currently closed.

Comments are closed

300x250 ad code [Inner pages]

Search Archive

Search by Date
Search by Category
Search with Google

Photo Gallery

120x600 ad code [Inner pages]
ورود | Designed by Gabfire themes