ففتا

خلق دُر دانه لری

دکتور فیض الله ایماق

عزیز سایتیمیز صحیفه سی شیدا لری ! بو صحیفه ده، افغانستان اؤزبیکلری نینگ تاریخی قؤشیق لری، باله لر فولکلوری ، شونینگ دیک مراسم فولکلوری نمونه لری، ایرتکلر، داستان قؤشیقلری، ضرب المثللر، تاپیشماق لری اؤرین آلگن . اوشبو صحیفه نی مطالعه قیلگن کیشی دینگیزبؤییگه باریب قالگن دیک حس ایته دی اوزینی . جوش اوریب تورگن دینگیز بؤییده خیال سوریب تورگن آدم، بی اختیار تؤلقونلر نینگ حاصل بؤلیش یؤللری حقیده اؤیله یدی . بونینگ بیرینچی سببی، دینگیز نینگ موجود لیگی کیینگی سببی، آب و هوا تاثیری . فولکلور خلق قلبیده گی دینگیز گه اؤخشه یدی . او « اجتماعی بویورتمه » گه قره ب، موج له نیشی یا که تولقونله نیشی یا که توزغیرگن ارسلان دیک کوککه سبچیب، حمله قیلیشی ممکن . اما او- کشرسه ته دیگن معجزه لر نینگ یگانه منبعی – سوو. عینی شو امکانیت دن تؤغیله دیگن طبیعی حادثه لر نینگ رنگ به رنگ لیگی، عقل نی لال قالدیره دی. بیر قره سنگیز، فولکلور نمونه لری عصر لر بؤیی بیر یؤله ، بیر تیکس آقیب کیله یاتگنگه اوخشه یدی . مضمون و شکل، اوشه ، وزن ، کیفیت ،آهنگ – اوشه.

علیشیر نوایی حضرت لری « میزان الاوزان » رساله سیده مثال گه کیلتیرگن خلق قؤشیغی ( یار- یار ) نمونه سیگه اعتبار بیرینگ :

قیسی چمندین ایسیب کـیلدی صبا ، یار- یار

کیم دمیدین توشتی اؤت جانیم ارا ، یار- یار

شو بیتگه قؤییده گی :

اندخوی جانده اؤت یاقسم ، بلخ ده توتون یار- یار

بـو دنـیـا ده بـار مـیکـن، بـغـری بـوتـون یار- یار

بــو دنــیــا ده بــار بولسه، بغری بوتون یار- یار

کـــاغذ دن قـــزان قـیلـه ی، گـُـلدن اؤتـین یار- یار

قوشیغی آهنگی ، شعری توزیلیشی و وزنی ماس کیله دی .

طبیعی که جهان ده گی برچه خلق لر، جمله دن افغانستان تورکتبار خلقی نینگ قلب لری هم وطن پرورلیک، محبت، ایرک سیورلیک، مردلیک، عدالت، دؤست لیک، تینگلیک، تینچلیک، بخت – سعادت، آزادلیک تؤیغولری بیلن تؤلوغدیر. منه شو معنوی توکیسلیک اولرگه گوزه ل فولکلور نمونه لری یره تیش اوچون سرچشمه بؤله دی . حاضر انه شو فولکلور نمونه لرینی سیز عزیزدؤستلریمیز علاقمند لری گه تقدیم ایته میز .

مقاللر (ضرب المثل لر)

وطن ، وطنپرورلیک ، انسان پرورلیک ، تیل ، یخشی لیک ، مرد لیک ، نیک بین لیک ، تؤغری لیک ، آته – آنه ، فرزند تؤغریسیده گی مقاللر:

· اَیتمس سؤزدن قه یت ، آیتر سؤزنی آیت .

· اخترسنگ تاپرسن، قؤله سنگ ییتر سن.

· اختر گه نینگ حرکت ده.

· برکت ، کوپچیلیک ده .

· بلیغ نینگ زنده لیگی سوو بیلن .

· بیلی باغلیغ نینگ کؤنگلی باغلیق .

· بیگانه اوی ، قرانغو .

· بیر باشگه بیر اؤلیم .

· بیر دروازه بیکیلسه، مینگ دروازه آچیله دی .

· بیر قؤل بیلن آفتابنی یاشیریب بؤلمس .

· برادرلیک ، برابرلیک .

· بازارگه بار، بختینگنی کؤر ، اویگه کیریب تختینگ نی کؤر .

· باله لیک اوی ، بازار – باله سیز اوی مزار .

· باله ییغله مه سه ، آنه سوت بیرمه یدی .

· باله عزیز، تربیه سی اوندن عزیز .

· باشگه توشگن نی کؤز کوته رر .

· باشگه بلا نیردن کیلر، ایککی برماق، تیلدن کیلر .

· باشقه نینگ مس قزانیدن، اؤزینگنی قره قزانینگ یخشی .

· بلبل چمن نی سیور، آدم وطن نی .

· بوغدای نانینگ بؤلمه سه، بوغدای سؤزینگ بؤلسین .

· وطن نینگ ویرانه سی، عمر نینگ غمخانه سی .

· گردنینگ گه بیچاق قؤییلسه هم ، توغری سؤزله .

· گل بته سیده عزیز .

· دَمینگ باریده یؤل تانی ، نانینگ باریده ایل تانی .

کیلین سلام

چینغیراققه گـُل آسیب ، کیلین کییاوگه مناسب،

کیلین – کییاو گه بیر سلام !

گردنی آش تخته ده ی ، ساقـالی آق پخته ده ی،

گوررینگ بایگه بیر سلام !

کـیسه سـیـده خُـرمـا سـی ، کؤزیده بار سُرمه سی ،

لعلی بایگه بیر سلام !

چیننی گه گل قؤیدیرگن ، الماس گه جان ایندیرگن ،

پتره سازگه بیر سلام !

دروازه سـی گـوم ایتگن ، آوازه سـی روم کیتگن،

سواد سیزگه بیر سلام !

ماشین لری شقیر لر، کاووش لـری تَقیرلـر،

خــیاط خـانــگه بیر سلام !

بـرمـاغـی زووالـه دیک، ایـاغـی گیلمالـه دیک،

الـوَستیگـه بیر سلام !

تامده یاتگن پاده ده ی، ایککی لینگی خاده ده ی،

لینگ دراز گه بیر سلام !

یؤرگن قرًی بؤری ده ی، آغزی تام نینگ تؤری ده ی،

سودخور بایگه بیر سلام !

قـیـزیـل طلا خـرجلـه گـن، تؤیگـه طلا صرف له گن،

بابا سیگـه بیر سلام !

دروازه گه دپ بیر گن، اوچ اولوس گه گپ بیرگـن،

تاغـه سیگـه بیر سلام !

اؤلـتیریشــی پیتاب ده ، ایکـکـی کـؤزی کتاب ده،

اَبــه سیگـه بیر سلام !

آق مسجد پنجــره ســی، ییگیت لـر شجـره سـی،

آتـه سیگــه بیر سلام !

آق دیوال نینگ پرده سـی، خاتین لر سرکرده سـی،

بووسـی گـه بیر سلام !

اله قاپ نینگ بورجیده ی، شلپنگ قولاق گورجی ده ی،

دایـه سیگـه بیر سلام !

هنگره ده گی پخالده ی، یوگوریب یورگن شغالده ی،

اویلاوو سیزگه بیر سلام !

زلفیگه گل لر آسگن، اویی پوپه نک باسگـن،

سان سـیز قـیزگـه بیر سلام !

تاقیچه سـی پوپَکلیک، ایگنه لـری ایپک لیک،

ایـرکـه قـیز گـه بیر سلام !

یار – یار

ایـلـده یـده گی ییگیت لر یؤلنی باشلنگ ، یار- یار

کیکسه – کیکسه خاتین لـرتؤینی باشلنگ ، یار- یار

کیکسه – کیکسه خاتین لـر باریب کیلینگ یار- یار

ایککی یاقنی کؤندیریب، تـؤینـی قیلینگ یار- یار

کیچه سـی جَـوچـی کیتدی آیدین اوچون یار- یار

آیدین نـی تـؤی قیلماقچـی آغـم اوچـون یار- یار

جَـوچـی لـرگـه آتـه سـی جواب بیـردی یار- یار

آیدین گـه هـم آنـه سـی خـبـر بیـر دی یار- یار

قـطار- قـطار تیـوه گـه تـؤی آرتینگـلـر یار- یار

تـاغـده یـورگن سـورو دن قؤی آرتینگلر یار- یار

امبارده گـی بـوغدایـدن قـاپ تؤلدیرینگ یار- یار

آیدین جـان آتـه سینی، تیز کـؤندیـرینگ یار- یار

اوزین -اوزین ارغـمـچی تـارتیشه یلیک یار- یار

اؤلنگـچیلـر کـیلـگـونـچـه آیتیشه یلیک یار- یار

های- های اؤلنگ، های اؤلنگ آی آچیلگن یار- یار

کیلین کیلگـن حویلـی ده گـل آچـیلـگـن یار- یار

تؤرده تـوشلـگـن قـالین نینگ بیـرگـلــی مـن یار- یار

آغـم بیلـن کـیلـین نـیـنگ بـلـبلـی مـن یار- یار

آته سـی نینگ بـاغی نی باغـلـه دی قـیـز یار- یار

ایـلاتـی نینگ آغـزیـنـی، یاغـله دی قیز یار- یار

آتـه سـی نینگ آبـرویی نی ، سقله دی قیز یار- یار

بوغـچـه سینی بـاغینی باغـلـه دی قـیـز یار- یار

کـیـتـرمنگـه اؤزینی ، شـه یـلـه دی ، قیز یار- یار

ییغـلـه مـه قیز- یـیغلـه مه، اوی سنیکـی یار- یار

پنـجـره لیک آیینه لـیـک، تـام سنیکـی یار- یار

پنجـره لیک، آیینه لیک تـام مـبـارک یار- یار

اؤز بـؤیینگـگـه مـبـارک یار مـبارک یار- یار

های های اولنگ ،های اولنگ ،آی باتمه سین یار- یار

کیلین کیلگن کیچـه لـر، تـانگ آتمه سـین یار- یار

اره وه نینگ تـه گـیـگـه، سیپدیـم کـیپک یار- یار

کـیلـین ینگـم کیگـن لـری ، به ری ، ایپک یار- یار

اره وه نـیـنـگ دیـگـیری لـرزان بـیـردی یار- یار

قـوم و قـریـنـداش ایـکـن، ارزان بـیـردی یار- یار

قیزیل- قیزیل یوزلری

گل لاله یانیده، گل گه اوخشه ب توره میز

بؤینیمیز گه گل آسیب، آغه جانیم کؤره میز

گل چرباغین آره له ب، گل خیمچه دن توته میز

گل خیمچه سیدن توتیب، گلنی هیدله ب اؤته میز

باغ ایچیگه بارگنده، گل خیمچه سین اوز منگلر

گل خیمچه سینی اوزیب، آغم کؤنگلین بوزمنگلر

آهسته قؤیینگ قدمنی، گللر پایمال بؤلمه سین

گل گه آزار بیرمنگلر، آغم کؤنگلی قالمه سین

ییگیت آغم بؤیلری، گل خیمچه گه اؤخشه یدی

قزیل- قیزیل یوزلری، گل خیمچه گه اؤخشه یدی

ییگیت آغمگه اؤله ی، خاص اَ لفده ی بؤیی بار

اؤزی بؤییگه مناسب، گلده ی قیزگه تؤیی بار

اَقه ره شیرین تیلیمنی

اقه ره شیرین تیلیمنی، آلیب کی (ل) بلبلیمنی

امان بـؤلـسه کؤره میز، باغده گی باغ گُلیمنی

کیچـکینه چـنار میسن، آسیلسه، سینر مـیسن

بونچه : کیته من ، دیسن اَیریلسم تینر میسن؟!

اقه ره شیرین تیلیمنی، آلیب کی (ل) بُلبلیمنی

امان بؤلـسه کؤره میز، باغده گی باغ گُلیمنی

آتنگ اَنار ایکـدیمی ، تگیگـه سوو سیپدیمـی

باشینده گی تاقینی سیور یارینگ تیکدیمـی ؟

اقه ره شیرین تیلیمنی، آلیب کی(ل) بلبلیمنی

امان بؤلـسه کؤره میز، باغده گی باغ گُلیمنی

سـرپل اؤزی هوا دار، درخت لـری میوه دار

تا اؤزینگدن بؤلمه سه، کیم نُقصیگه روادار ؟

اقه ره شیرین تیلیمنی، آلیب کی (ل) بلبلیمنی

امان بـؤلسه کؤره میز، باغده گـی باغ گـلیمنی

تیره ی نی اوچگینه سی، پسته نینگ پوچگینه سی

آدمنی اؤلدیره دی، نگـار نینگ کیچگینه سـی

اقه ره شیرین تیلیمنی، آ لیب کی (ل) بلبلیمنی

امان بؤلسه، کؤره میز، باغده گی باغ گلیمنی

هوکیزینگنی باقه میز، شاخیگه گـل تاقه میز

تماغینگ نینگ تگیگه اؤن بیرته شمع یاقه میز

اقه ره شیرین تیلیمنی، آلیب کی (ل) بلبلیمنی

امان بـؤلسه کؤره میز، باغده گـی باغ گلیمنی

قیزل رؤمال بیلیزگه ، مین نیمه دییه ی سیزگه

بیر کولیب قره مـه یسیز، همه گناه اؤزیـزگه

اقه ره شیرین تیلیمنی، آلیب کی (ل) بلبلیمنی

امان بؤلسه کؤره میز، باغده گـی باغ گلیمنی

یوقاریدن کیلـه من، نوروز گُـلین تیـره من

تیرگن نورؤز گلیمنی دوگانه مـگـه بیره من

اقه ره شیرین تیلیمنی، آلیب کی (ل) بلبلیمنی

امان بـؤلسه کؤره میز، باغده گی باغ گلیمنی

قیزیل المه نینگ نقشی، تامده سه یره یدی بخشی

راستی سینی مین آیتسم،همه دن جـانان یـخـشی

اقه ره شیرین تیلیمنی، آلیب کی (ل) بلبلیـمنی

امان بـؤلسه کؤره میز، باغده گـی باغ گلیمنی

منبع :«خلق دُر دانه لری» کریل خطیده باسیلیب چیققن کتاب، مؤلف دوکتور فیض الله ایماق، تاشکینت شهر، غفور غلام نشریاتی، ۱۹۸۶ – نچی ییل.

Short URL: https://www.turklar.com/turkic/?p=4006

Posted by on اکتبر 31 2019. Filed under ایرتكلر و قوشوقلر, ینگی عنوان لر. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0. Both comments and pings are currently closed.

Comments are closed

300x250 ad code [Inner pages]

Search Archive

Search by Date
Search by Category
Search with Google

Photo Gallery

120x600 ad code [Inner pages]
ورود | Designed by Gabfire themes