ففتا

عرفان و فلسفه ده ..

دوکتورعلوم، پروفیسور عبدالحکیم شرعی جوزجانی

عرفان و فلسفه ده، كامل انسان سیما سی
مرحبــا انسـان کـامـل جــانیمین جــانــانــه سی

عالمی جسمی صدف دِر، سن میسن دردانه سی
عمادالدن نسیمی

آزربایجانلیک عارف شاعر

كامل انسان مسئله سی، وحدت فلسفه سيگه باغليق بولگن موضوعلردن بيری حسابلنه دی. تصوف تعليماتی مركزيده انسان ماهيتینی توشونيب آليش، اونی توبن ليكلردن قوتقزيب، روحيده گی معنوی تامانلرنی يوكسلتيريش وكامل انسان درجه سیگه كوتريش غايه سی ياته دی.

تصوف، انسان اوز نفسي اوستيدن حكمرانليك اورنه تيب، اوني تربيه لش آرقه لی ايزگوليكلرگه اوندش، ياووزليكلر وگناهلردن اوزاق لشتيريش بيلن خيرومنفعت منبعی گه ايلنتيريشدن عبارت. باشقه چه قيليب ايته دیگن بولسک، تصوف حقيقي معرفتنی تاتيب كوريش، ذوق والهی ياغدونينگ مومن انسان قلبيگه تجلي ايتيشی (پارلشی) دیمکدیر. بوايككي حا لت، يعنی ذوق والهی نورتجلي سینی عقل آرقه لی بيليب آليش ممكن ايمس.

نيگه كه عقل نینگ فعا ليتی مادی تجربه دايره سی بیلن چيك لنگن، اما تصوف تجربه سي روحی اهميت گه ايگه، شونگه بنأ تصوف انساننی شريعت حدوديدن چيقمه گن حا لده، روح، ضمير و الهی نور دايره سيده چولغب آله دی.

تصوف يوكسليب باره ياتگن كمالات نينگ اينگ بلند چوققی سيدن عبارت بوليب، اوشبو تعلیمات نظریاتچیلری گه کوره، اونينگ كوچليی قناتلری بيلن اوچگن انسان روحی، عرش اعلادن هم اوتيب، الوهيت ( الهی ليك ) صفت لری اخلاقي بيلن بيزه تيلگنیچه اوج آليب كوتريله دی. شيخ امين علاء الدين نقشبندی فكریچه، قوييده گي قدسی حديث اوشبو حا لت و مقام نينگ افاده سیدير:« كنت سمعُه الذی يَسمع به و بصره الذی يَبصُر به » ( مين اونينگ ايشيته ديگن قولاغی وكوره ديگن كوزی ايديم ).

امام غزا لی «احياء علوم الدين» كتابيده تاكيد لشيچه، انسان اوزنفسینی تربيه لش آرقه لی برچه ياووزليكلردن اوزاقلشيب، مادی دنيا گه مهليا بولمسدن (بیریلمسدن) واجب الوجود (یره توچی) گه يوز توتگندن كيين، يره توچی اونينگ قلبینی الهی ياغدو تجلی سي منبعی گه ايلنتيريب، كوكسينی كينگيتيره دی، ملكوت عالمی سرلرينی اونگه معلوم قيليب، خود بين ليك ذره لرينی كونگلیدن كوتريب تشليدی. اوشنده انسان قلبيده الهی حقيقت پارلب توره دی.

شواورينده تاكيدلش كيره ك كه، تصوف تعليماتيده قلب، يعني كونگلدن مقصد، بيرپرچه گوشتدن عبارت بولگن يورك ايمس، بلكه اوندن مقصد، الهی معرفت نينگ اورنی، اسما وصفات (یره توچی نينگ اسم لری وصفت لری) تجلی سی مركزی بولميش روح نينگ حقيقتي دير.

علیشیر نوایي افاده سي بيلن:
سين كه كونگل ديرسن ايرور بويوره ك

اسمي كونگل بيرله ايرورمشترك

كونگل ايرور بلبل بستان راز

قدس حريميده ايرور جلوه ساز

رايحۀ جنت اعلی هم اول

پرتو مصباح تجلی هم اول

سالك انی “عرش معلّی” ديدی

صوفي انی “عالم كبرا” ديدی

كيمگه بو عالم سری آچيلسه يول

عالم ارا اهل دل اول بولدی اول (علیشیر نوایی، خمسه، « حير‌‌ت الابرار») ‌
تصوفده كامل انسان نينگ كيم ليگی و اونينگ حياتده توتگن اورنی مسئله سی، دینی جهتدن خلقت ( يره تيليش ) فلسفه سيگه باغليق. بواورينده تصوف اهلي ايككی ته قدسی حديثگه تينه دی. بيرينچی سی آرقه لی كائنات نی يره تيشدن اساسی مقصد – انسان ني يره تيش ايدی ديگن غايه ايلگری سوريله دی. حديث نينگ متنی: « كنت كنزاًمخفیا، فاردتُ ان اًعرفَ فخلقت الخلقة» ( مين بيرياشيرين خزينه ايديم، اوزيمنی تنيتيش نی ايسته

ديم، ميني تنيب آلسينلرديب خلايق ني يرتديم ). انسان نينگ يره تيليشي بيلن خلقت ( يره تيليش ) اوز نهايه سيگه یيته دی.

وحدت الوجود طرفدارلري نقطۀ نظريدن يره توچی، وجود ( بارليق ) كوزگوسيده اوزی نينگ بلاكيف ( كيفيتي معلوم بولمگن ) صورتينی مشاهده قیلگن. ترکیه لیک متصوف عالم عثمان اوتر فكريچه، اوشبو مشاهده ماده گه، زمان ومكان گه خاص بولگن، يعنی اوزيدن تشقری تورگن بيران نرسه نی اوزاقدن كوزه تيب توريش ايمس، بلكه عكسينچه برچه ذره لرده اوزذاتی بيرله ظهور وحضور ايله مشاهده ايتيش دير.

نوایي هم بوتون كائناتنی الهی جما ل نينگ كوزگوسی ديب بيله دی:
جلوۀ حسن اولغالی ظاهر انگا

بولدي بو مرآت مَظاهِر انگا

مونچه غرابت كه كما ل ايله دينگ

برچه ني مِرآت جما ل ايله دينگ

(علیشیر نوایی، خمسه، « حيرة الابرار»)
ايككينچي قدسي حديث گه بناأ كائنات وانسان نينگ يره تيليشيدن مقصد، شونينگديك، كامل انسان نينگ تمثالی حضرت محمد ايدی. حديث متنی: « لولاكَ لما خلقت الافلاك » ( یعنی سين بولمه گنينگده مين فلك لر- كائناتنی يره تمگن بولرديم ).

اوشبو حديثلرني ابن تيميه کبی ايريم عالملرقبول قيلمه گن بولسه لرهم، تصوف اهلي اولرگه كتته اعتبارقره تيب، بويوك شاعرلر، جمله دن عليشير نوایی، عبدالرحمن جامی، حتي اوندن كيين گی دور سوز صنعتكارلری هم اوز شعرلريده اونی تكرارلب، مضمونی ني ترنم ايتيب كيلگن لر. مثلا نوایی « خمسه » ده اوشبو موضوع بوییچه قوییده گیدیک سوزیوریته دی:
عِلميگه هر ذات نی خَيل ايله دينگ

ذاتيگه عالمنی طفيل ايله دينگ

(علیشیر نوایی، خمسه، « حیرة الابرار »
ديمَی انبيا قوم وخَيلينگ سنينگ

باري آفرينش طفيلينگ سنينگ

توتوب گوهر ذاتينگ اوّل وجود

بولوب سونگره موجود بود و نبود

زماني كه نورینگغه بولمی ظهور

ني ظلمت بولوب ظاهر اولدم، نی نور

(علیشیر نوایی، خمسه، « سد سكندری ») .
نقشبنديه طريقتي ايزداشی افغانستانليك مشهور ذواللسانين شاعر، استاد عظيمي جوزجاني اوشبو حديثنی اوزی نينگ پيغمبرنعتی گه بغيشلب یازگن «ترجيع بند» يده قوييده گيديك ايشلتيب تكرار لگن:
درشان تو گفت خا لق پاك

” لولاك لما خلقت الافلاك ”

بویوک فیلسوف ابونصر فارابی بیرینچی مرته تصوف تعلیماتینی فلسفه حدودیگه کیریتیش یولینی فیلسوفلرگه کورسه تیب بیردی، اوندن کیین اخوان الصفا وابوعلی بن سینا کبی فیلسوفلر، ابونصرسراج طوسی، ابوسعید ابوالخیر وامام غزالی کبی تصوف نینگ ییریک وکیل لری، فلسفی تصوف نینگ اساسینی قوییشگه موفق بولدیلر. تورک عالمی دوکتور بدیع.ن شهسواراوغلو فکریچه فارابی بیرینچی بولیب اسلام دنیاسیده بیر مذهبی فلسفه نی یوزه گه کیلتیردی. او نینگچه انسان نینگ معنوی تکاملی یوکسک درجه لرگه ییتیب باره دی، پیغمبرلیک (نبوت) بیرنوع معنوی تکاملدن عبارت بولیب، یره -توچی موهبتی ایمس. شونینگدیک او، فیلسوفلرنی پیغمبرلردن یعنی نبی لردن(رسوللردن ایمس) اوستون قویه دی. شهسوار اوغلو تأکیدلشیچه فارابی پیغمبرمعنی سیده گی نبی حقیده فکربیلدیره دی، نبی دن اونینگ مقصدی یره توچی نینگ خاص نماینده سی یعنی “رسول الله” ایمس، چونکه اسلامده “نبی” بیلن “رسول” سوزلری آره سیده، کوپ فرقلر بار.

فارابی فکریچه انسان روحی، تکامل نینگ یوکسک باسقیچلریگه ییتیب بارگندن کیین، عقلِ فعال بیلن علاقه تاپیب، اولرآرسیده گی پرده کوتریله دی، اوشنده انسان مکاشفه دن سوز آچیب، عقل عالمیدن اونینگ روحی بیلیب آلگن نرسه لرنی ایته باشلیدی. بو اورینده فرشته لر ایچکی مُدرَکات یعنی نبیلرگه توشه دیگن نوردن عبارتدیر.

آزربایجانلیک ییریک شاعردوکتورمحمد حسین شهریارهم مولانا جلال الدین رومی نی نبیلر جمله سیدن حسابلیدی.

انسان توپرا قدن يره لگنی اوچون عا لمده گی برچه عنصرلردن اونينگ تركيبيده بيربير نمونه موجود. عين حا لده او، طبيعتده يره تيلگن اينگ سونگگی بارليق دير. اوشبو نقطۀ نظردن اونی « عا لم صغرا- صغری » (كيچيك عا لم) ديب اته گن لر. عثمان اوتر « تصوف تاريخی » کتابیده كونوك ناملی عا لمدن آليب تاكيد لگنيديك، انسان ايگه بولگن الهی حقيقت يوزه سيدن حق نينگ اوزی دير. اوشبو جهتدن، يعنی اوزی نينگ حقيقی ومعنوی جهتيدن، انسان « عا لم كبرا- کبری) » ( بويوك عا لم ) ديب اتلگن. انسان اوزی نينگ مادی توزيليشی وروحي ماهيتی يوزه سيدن بير بيريگه قره – مه قرشي تورگن ايككی قابليتگه ايگه بوليب، ايككی تامانگه تارتيليب توره دی. بيرتاماندن مادی بارليق قه تيَنگن نفسِ اماره هر دايم اوني توبنليك و ياووزليكلرگه تارتيب تورسه، ايككينچي تاماندن الهی منبع گه تينگن « نفس لوّامه » و « نفس مطمئنّه» اونی ايزگوليك لروعا لی فضيلتلر تامانیگه تارتيب، ازلی اصل منبع گه يقين لشتيريشنی ايستيدی.

شو يوسينده انسان توغيلگن كوندن باشلب، حياتدن كوز يومگونگه قدر ايككی ته قره مه قرشی تمايل اورته سيده توريب كوره شيش گه مجبور. او طاعت وعبادت گه بيريليب،

اخلاص ورياضت آرقه لی ايزگو ايشلرنی عمل گه آشيريش بيلن نفس مرتبه لريني باسيب اوتگندن كيين، كامل انسان درجه سيگه يقين لشه دی.

نقشبنديه طريقتی نينگ ييريك وكيللر یدن بيری مخدوم اعظم سيداحمد بن جلال الدين كاسانی « رباعي لر شرحی » رسا له سيده يازيشيچه، آدم با له سی توغيلگندن كيين دنيا گه كونگل بيريب، الهي روحدن عبارت بولگن اونينگ پاك بارليغی بولغندی و بوتونلی كوزدن بيركيليب، اوبيلن حقيقی محبوب وصلی آره سيده حجاب گه ايلندی. سا لك نینگ كونگليدن اوشبو بولغنچيليك لر و تعلّق لر، كامل ومكمل مرشد رهبرليگيده آغير رياضت وعبادت آرقه لی زایل بولگندن کیین، حقیقی محبوب جما ل وجلا ل صفتيده اونينگ كونگلی كوزگوسيده تجلی قيليشي ممكن. اوشنده قلبي وروحی الهي تجلی گه اورين بولگن بوانسان، جسمانی قا لبگه باغلنيشدن آزاد بوليب، اوز روحی بیلن وحدت عمانی گه غرق بوله دی و اوز حا لينی قوييده گيديك افاده ليدی:
سيوگی نيمه دور ديمه، اوزيم من

جان من بوتون و اورينده يوق تن
كوزه دن دريا گه سو توشسه اگر

محو اولوب دريا بولور سوز مختصر
تصوف تعليماتيده انسان روحی نينگ سيروسفري « سيرِ عروجی » یعنی يوكسكليك که قرَب حركت قيليش ديب اتله دی. اوشبو سَير ده انسان جوده كوپ مقاملرني باسيب اوتيشی كيرَ ك. مقاملر ساني وهر بيری نينگ نامي تورلی طريقتلرده تورليچه بيريلگن. بعضي لرنينگ فكريچه انسان روحي ، 10 ته ياكه 25 ته مقامني باسيب اوتگندن كيين، عبوديت ( بند ه ليك ) مرتبه سيگه و ايريم طريقت لر اصطلاحيده « وصول » مقاميگه یيتيب بارگندن كيين، سا لك نينگ قلبی، برچه اسم لر وصفت لر تجلی قيله ديگن بيرآيينه گه ايلنه دی.

جلا ل الدين رومي نقطۀ نظريدن انسا ن نينگ روحی تكاملی، انگلیس طبیعیات عالمی چارلزداروین نینگ مادی ومعنوی تکامل نظریه سیگه ایریم اوخشش تامانلری بیلن، قوییده گی باسقیچلرنی باسیب اوتگن:

ازجمادي مردم و نامي شدم

وزنما مردم زحيوان سرزدم

مردم از حيوانی وآدم شدم

پس كه داند چون زمردن كم شدم

بارديگر چون ملك پران شوم

آنچه كاندر وهم نايد آن شوم

ترجمه سي:

« قتتيق جسمدن اوتيب اوسيمليك كه ايلنديم. اوسيمليك نی يوقا تيب حيوانليكدن باش چيقرديم. حيوانليك ني يوقاتيب آدم بولگندن كيين، اوليملرساني قنچه كمَيگنی حقيده نيمه

ديسم ايكن. ينه بير مرته فرشته لردیک قنات قاقيب اوچيب، وهم وتصور گه سيغميديگن نرسه گه ايلنگو مدير ».

تصوف اهلي عقيده سيگه كوره، انسان روحی قتتيقدن لطيف گه قرب، قلب (نفس ناطقه )، روح، سر، سرّالسر، خفي و اخفا نام لري بيلن آلتی ته لطيف درجه گه بولينگن و اولر « لطائف ستّه » ( آلتي ته لطيف نرسه )(1) ديب اتلگن. لطائف ستّه نينگ هربيري نفس ياكه روح نينگ بير مرتبه سيگه موافق كيله دی.

ايندي روح قتتيقدن لطيف گه قرَب يوكسليب باره بيرسه، اَخفا ( اينگ يشيرين ) مرتبه سيگه یيتگندن كيين، اونينگ بيلن يره توچی آره سيده هيچ قنداق پرده قا لميدی. اوشبو مرتبه گه ايريشگن روح، ازلي صافليگینی قيته دن قازانيب، حققه يقين بولگن ليگي ني مشاهده ايته دی. بو مقام گه یيتيب بارگن انسان، تصوفده “كامل انسان” ديب اته له دی.

 

اوشبو مقام حقيده خواجه عبيد الله احرارنينگ ‌‌‌«فقرات احراريه» و« رسا لۀ وا لديه » سیده كيلتيريلگن فكرلر قوييده گيديك:

اوشبو مقام گه ايريشگن سا لك نظريده فقط حق ذاتی قا له دی. شو آره ده شاهد ليك ومشهود ليك ( شاهد – كوروچی یعنی بنده. مشهود – كورينوچی يعنی حق ) صفت لری اورته دن كوتريليب،« لايعرف الله الا الله» ( الله نی الله دن باشقه كيشي تنی آلميدی ) معني سی عيان بوله دی. شونينگديك، « رسا لۀ والديه » ده ( ظهیرالدین محمد بابر ترجمه سی اسا سيده ) قوييده گیلرنی اوقيميز:

بلكه بو یيرده تورور بيرمشكل

عين مذكور بولور ذاكر تيل

ذاكريت بيله مذكوريت

بيل مبدل اولور اوشبوفرصت
ایندی ایریم تصوف عالملری ومشهور صوفیلرنینگ انسان وکامل انسان مسئله سی بوییچه بیلدیرگن فکرلرینی ایضاحلب اوته میز:

اسلام حقوقیده قیاسی حقوقشناسلیک (حقوق مقایسوی) علمیگه اساس سالگن، اصول الفقه بوییچه قیمتلی کتابلر یازگن بخارالیک بویوک فقیه و تصوف عالمی ابوزید دبوسی (11 بیرینچی عصر) فکریچه انسان نینگ اساسی مقصدی دنیاده تینچ و آسایشته حیاتگه وآخرتده ابدی سعادتگه ایریشیشدر. یره توچی انساننی سیناودن اوتکزیش اوچون اونده روح، عقل و نفس یعنی هوا و هوسلرغریزه سینی یرتگن. نفس اوز ایستکلری بیلن اونی جهالتگه، روح ایسه عقل بیلن علم آرقه لی ایزگو عاقبتلرگه دعوت قیله دی. شو سببلی انسانلر تورت گروهگه بولینه دی:

بیرینچیسی، نفس ایستکلریگه بیریلیب ادشگن و اوزلیگینی اونوتیب، جاهل لیگی طفیلی عصیان گردابیگه توشگنلر.

ایکینچیسی، نفس صحراسیده گمراهلیک که یول توتگن وباشقه هم جنسلرینی هم اوزیدیک دیب تصور قیلگنلر.

اوچینچیسی، الهی احکامنی تصدیقلب، عقلی دلیللر بیلن اوز یره توچی سیگه یوز توتگنلر.

تورتینچیسی، عقل و الهی تعلیمات یاروقلیگیده روح القدس گه یول توتگنلر.

دبوسی “تقویم الاًدلّه” کتابی مقدمه سیده ( 9- بیت) تاکیدلگنیدیک، روح نینگ نوری اساسی بولیب، بیرینچی اورینده و عقل نینگ نوری فرعی بولیب ایککینچی اورینده توره دی. مؤلف اوشبو موضوعنی اوزی نینگ تصوف بوییچه یازگن ” الاَمَد الاقصی” و”خِزانة الهٌدی” کتابلریده کینگ کولمده یاریتگنینی ایتیب اوته دی.
آذربائیجانلیک بویوک عارف شاعر- عمادالدین نسیمی، اوزی نینگ حر فکری وایرکین قرشلری بیلن اعتراض و کورش روحیه سیگه تولیب- تاشگن اجتماعی وفلسفی غایه لرنی آذری تورکی تیلیگه کیریتیب، اوزغزللری بیلن سکزینچی هجری عصرده اورته شرق نینگ اجتماعی – فلسفی قرشلری بوییچه کوچلی بیرحرکت یوزه گه کیلتیردی.

نسیمی اوزعصری نینگ قاتیب قالگن رسمی مذهبی قرشلریگه قرشی کورش باشلب، عقید وی غزللر رواجلنیشی اوچون زمین یره تیب بیردی. او، مذهبی حکملرنی یوزه کی توشونگن قشری روحانیلرگه قرشی توریب، انسان کمالاتی بوییچه اوز غایه لرینی ترقتگنی اوچون متعصب دین اربابلری تامانیدن وحشیلرچه اولدیریلدی.

آذربایجان ادبیاتیده غزل ژنری تکاملی بوییچه چیرایلی کتاب یازگن آزاده رستموا فکریچه، نسیمی غزللری نینگ “قهرمانی” زمان و مکانده سیغمیدیگن بیر شخصیتدیر. مثلا:

منده سیغرایککی جهان من بوجهانه سیغمارام

گوهرلامکان منم، کون و مکانه سیغمارام

عرش ایله فرش و کاف ونون، منده بولوندو جمله چون

کِس سوزونو و اَبصَم اول، شرح وبیانه سیغمارام

گرچه محیط اعظمم، آدم آدیمدیر آدمم

طور ایله کون مکان منم، من بومکانه سیغمارام

نسیمی کامل انساننی اوزجانی نینگ جانانه سی وعالم صدَفی نینگ دردانه سی دیب

بیله دی:

مرحبا انسان کامل جانیمین جانانه سی

عالمی جسمی صدفدِر، سن می سن دردانه سی

نسیمی تصویرلب مقتیدیگن انسان بیرانتزاعی (ذهنی) موجود ایمس، عکسینچه صنعتچی نینگ قلمی بیلن چیزیله دیگن واقعی انسان نینگ بدیعی تصویریدر. بو انسان بیتمس- توگنمس جوشقین کوچ ایگه سی، گوزل ایستکلر تاشووچیسی، یره توچی نینگ مظهری و آدم اولادیدر.

بویوک صوفی شهاب الدين سهروردی تاكيد لشيچه، دنيا ده تنگري نينگ فقط صفت لريني كوريش ممكن، اونينگ اوزينی كوريش ممكن ايمس. او « آداب الطريقه » رسا له سيده ( اوزبیکستان فنلر اکادمیسی، ابوريحان بيرونی ناميده گی شرق شناسليك انستيتوتی كتب خانه سيده، 507 – رقملي قوليازمه ) قوییده گیدیک فکر بیلدیره دی، معرفت عالمی-

لاهوت عا لمی، يعنی اينگ چيرايلي وگوزل قيليب يره تیلگن عا لم – روح القدس نينگ اصل وطنی دير. اونينگچه، روح القدس دن مقصد كامل انسان دير.
اوزبیک عارف شاعری بابارحیم مشرب )11653-171 ( وحدة الوجود دریاسیگه شونغیب کیتیب، بوتون حیاتینی اوشبو غایه نینگ ترنم قیلیشگه بغیشله دی. اوانسان مقامینی فرشته لردن شوقدر یوکسکلرگه کوتردی که اولرگه حضرت انسان مقامیگه ییتیب باریش هیچ قچان میسر بولمیدی، نیگه که اولر فرشته – ملائکه بولگنلیکلری اوچون عشق، محبت و عاطفه دن بیخبر دورلر، درد والم نیمه لیگینی سیزمیدیلر. حتی اینگ مقرب فرشته لردن بیری بولمیش جبرائیل هم عشق حریمیگه اوچیب بارماقچی بولسه، قناتلری کوییب کول بوله دی:

تارتسم بیرآه دردبیلن محشرینگ کویر

قیلسم فغان بولاغی قوریب کوثرینگ کویر

قاچ آسمان، پناگه یاشین پیکرینگ کویر

ای جبرئیل ییغ ایمدی اوزینگنی پرینگ کویر

بی درد سن، فرشته سن و عشقدن یراغ

مشرب حقیقی کمالگه ییتگن انساننی عیسی مسیح گه یقینلشتیریب، آسمان اونگه مناسب اورین دیب بیله دی:

عیسی روحپرور، ترک تعلق ایلر

کوک صحنیده قلندر، یخشی مکان ایمس مو

او، برچه علایقدن آزاد بیر انسان صفتیده اوزینی شونچه ایرکین سیزه دی که سیزگی واحساسینی زمانه سی کوتره آلمیدیگن درجه ده قوییده گیدیک بیان قیله دی:

سر به جَیبِ خویش بردم، ازعدم بازآمدم

مظهر ذات اَلَستم، یکتن اوتاد آمدم
نیم موسی نقاب ازچهره بردار

نمی آید خوشم این ” لن ترانی”

بابارحیم مشرب 18 عصر باشلریده، اوزحُرفکرلیگی نینگ قربانی بولیب منصور حلاج و عمادالدین نسیمی کبی، تارفکر متعصب روحانیلر حکمی اساسیده بلخ حاکمی محمودخان تامانیدن دارگه آسیب اولدیریلدی. اونینگ جسدی مریدلر تامانیدن اشکمش شهریده توپراققه تاپشیریلدی، قبری اشکمش ده مریدلر زیارتگاهیگه ایلندی.
ايريم متصوفلر كامل انساننی ايدآل لشتيريب، اونی الوهيت ( الهی ليك ) گه یقین مقامده مجسم لشتيريش گه اورينگن لر، حتي اونی يره توچي بيلن انسان لر اورته سيده واسطه چيليك قيلوچی مقدس ذات ديب، بعضأ اونينگ مقامينی پيغمبرلر مقاميدن هم اوستو نراق قو يگن لر. اولر، گوياكه دنيا نينگ برقرارليگی و آسايشته ليگی نینگ عا ملي دير لر.

اوزبیکستانلیک عالم نجم الدين كاملوف « تصوف » ناملی كتابيده تورلی منبعلردن كيلتير گن معلومات لرگه كوره، یيرنينگ ايككي قطبيده ايككي قطب اعظم، تورت برجيده تورت ته اَوتاد، یيتتی اقليميده یيتميش ايككی ته ابدال، هردايم قوريقلا وچی بوليب

توررايكن. شوسبب لي هرقنچه آدملر گناه گه باتيب كيتسه لر هم یيريوزی آستین- اوستون (زير وزبر) بولمی، اولرنینگ شفاعتی طفيلی اوزاوقيدن چيقيب كيتمس ايكن.

كاملوف « بو،بلكه حقيقت، بلكه روايت – نقل دير، اونگه ايشانيش یاکه ايشانمسليك هر كيم نينگ اوز ايشی » ديب فكر بيلديره دی.

كامل انسان حقيده مستقل كتاب يازگنلر دن بيري عبدالكريم بن ابراهيم الجيلی اوز اثريده وحدت فلسفه سی اساسچی سی ابن العربي نظريه لرينی رواجلنتيرگن حا لده شونداق خلاصه گه كيله دی: كامل انسان اونینگ اطرافيده بوتون كائنات ايلنه ياتگن بير قطب دير، خلقت باشلنشی بيلن بوكونگه قدر كامل انسان اوزيگه خاص حقيقتی بيلن بير دير. محمد اسمی بيلن اتلگن بوذات هرقندی شكل نی آليش قدرتيگه ايگه بوليب، الله تامانيدن يوباريلگن برچه پيغمبر لرنينگ شكلی گه كيريب كيلگن. حضرت محمد عليه السلام هرقندی صورتده كورينيش قدرتیگه ايگه بوليب، هردايم انسان لرنينگ اينگ كامل صورتيده كورينيب، اولرنينگ مقامينی كوتره دی.

كامل انسان حقيده تورلی كيشيلرتامانيدن بيلديريلگن مذكور فكرلرنينگ بعضی لری « حلوليه » عقيده سيگه اوخشب كيته دی. حلوليه ياكه تناسخ اعتقادی گه كوره، روح بيربدن دن ايككينچی بدن گه اوتيب توره دی. شونينگديك، ايريملری امام لرحقيده گی اسمعيليه عقيده سينی ايسلته دی. اولرنينگ عقيده سيگه كوره، اگربيرلحظه امام دنيا ده بولمسه، برچه نرسه لر نابود بولرایمیش.

عبدالرزاق کاشانی اوز کتابی نینگ -83-82 بیتلریده: حقیقی انسان بالقوه کمالینی، بالفعل حالگه کیلتیرگن انساندردیدی. شونینگدیک کاشانی باشقه انسانلرنی، حیوان انسان یعنی عقلی نینگ نوری قارانغولیکده قالیب، شهوت،غضب وباشقه نفسانی ایستکلرگه بیریلیب، کمال درجه سیگه ییتیب بارالمگن انسان، بویوک انسان و کیچیک انسانلرنی ایسله تیب اوته دی.

دوکتورسجادی « عرفانی اتمه لر و تعبير لر قامودیسي » كتابيده تاكيد گنیديك، تصوف اهلي كامل انسان حقيده سوز يوريتيب، جوده كوپ بحث لر قيلگنلر. اولر تامانيدن كامل انسان گه نسبت بيريلگن خصوصيت لر و يوكسليش درجه لرينی اعتبارگه آله ديگن بولسك، اوحيات ده تاپيلميديگن اكسير اعظم گه (2) اوخشب كيته دی. ليكن نسفی ايتيشي چه، هربيرعصرده بارليق دنيا سيده البته بيركامل انسان موجودبوله دی.

شيروانی « رياض السياحه » و « رياض الهدایه »، « رياض العارفين »ده قيد ايتيشيچه، كامل انسان 45 دن كوپراق نام بيلن اتلگن ايكن. اولرجمله سيدن جبرائيل، ميكائيل، اسرافيل، عزرائيل، نوح، موسي، عيسی، اكسيراعظم، انسان مطلق، خضر، الله نينگ خليفه سی و باشقه لرنی ايسلتيش مكن.
ايسلتيب اوتيلگن تعريف وصفت لردن كورينيب توريبدی كه، كامل انسان بير ايدآل ذات بوليب، هردايم انسانلرنی اونينگ خصوصيت لرينی ايگللب آليش اوچون اوز تمانيگه تارتيب توره دی.

ليكن كبرويه ونقشبنديه طريقت لريده كامل انسان سيماسی هيچ قندی اغراق ومبالغه سيز عملی حيات طلب لريگه ماس كيله ديگن شكلده تصوير لنه دی. شبهه سيز نجم الدين

كبرا هم، بهاءالدين نقشبند هم، شونينگديك اونينگ ايزداشلريدن عبدالرحمن جامی وعليشيرنوایی كامل انسان درجه سيگه كوتريلگن ذاتلردن ايديلر.ن. كاملوف « تصوف » كتابيده « اولوغ عليشير نوایی نينگ اوزي كامل انسان نينگ يارقين تمثا لی دير » ديب يازه دی. ليكن اولرهيچ قچان كشف وكرامتنی دعوا قيلمی، اوزلري اوچون باشقه لرگه نسبتأ اوستونليك سيزمسدن حیات بيلن چمبرچس باغلنگن حا لده يشب، خلق ووطن آلديده اوز انسانی وظيفه لرينی بجريب كيلگن لر.

نجم الدين كبرا خيوه شهريده كتته خانقاه قورديريب، كوپ سانلی مريد لر تربيه سی و علمي اثرلر يازيش ايشلری بيلن مشغول ايدی. تدقيقاتچيلرنينگ تاكيد لشيچه، اويازگن اثرلر ابن العربي اثرلری و باشقه اثرلربيلن بيرگه، 13 عصر ده علمی تصوف و فلسفی نظريه لرنی اورگنيش منبعی و پايديواری حسابلنردی. او «وطن ني سيوما ق ايماندن- دير» ديگن حديث گه عمل قيلگن حا لده، قوليگه قورال آليب دشمنلرگه قرشی كوره شدی و وطن نی مغللر هجوميدن حمايه قيليش يوليده شهيد بولدی.

كبرا، عقلنی اعزازلب، اونی نفس گه قرشی قويه دی. اونينگچه، عقل غلبه سی ايمان غلبه سی ونفس غلبه سی شيطان غلبه سیدير. نفس، شريعت و عقل گه قرشی توريب هواوهوس بيلن كيليشه دی.

او، خلوت ده ( چلله ده ) اولتيرگن سا لك كه قوييده گيديك يوللنمه بيره دی: اونينگ كونگليده كرامت لر و مَوهِبه لر (الهی امتياز لر وعنايتلر) كيچمس ليگی كيره ك. اوزی نينگ خلوتده اولتيريشی اوچون هيچ قندی اهميت بير ميدی، اوزنفسيدن يمان كيچينمه لرنی وكونگلیدن فاسد و توبن ايستك لرنی چيقريب تشليدی. شريعت و سنّه گه قرشي هيچ قنداق ايش قيلميدی (3).

كبرانينگ مقصدی ترك دنياچيليك ايمس، بلكه نفسنی پا كلش طفيلی اونی حيوانی وشهوانی ايستكلردن خلاص قيليب، روحينی يوكسك درجه گه كوتريش، انسانده هردايم وجداننی اويغاق سقلب، حقيقی انسان مقاميگه كوتريليش دير.

شيخ بهاء الدين نقشبند تصوف تعليماتينی عملی حيات بيلن چمبرچس باغليدی، ترك دنيا چيليك، تيكين خورليك و دنگسه ليك كه برهم بيريش مقصديده مريد لرني قبول قيليش اوچون اولرگه بيران بيركسب و هنر بيليشینی شرط قيليب قويدی.اوزی شخصأ كيچيك ايكين زاريده ایشلب، اوز محنتی محصولاتی بيلن حيات كيچيرردی. « قلبينگ الله بيلن، قولينگ محنت بيلن بند بولسين» ديگن اونينگ قيمتلی كورستمه سي نقشبنديه طريقتی قنچه ليك حيات بيلن باغليق ايكن ليگی نينگ يققا ل دليليدير.

 

بهاء الدين نقشبند اون ايككی ييلنی ييريك تورك شيخ لريدن بيری بولميش خليل آته (خليل سلطان) بيلن اوتكزگنيده اونينگ اينگ يقين صحبتداشی وسِرداشی بوليب، جمله دن، التی ييل اونينگ يانيده سياست ايشلری ودولت يوموشلری بيلن شغل لنيب كيلدی و عملي حياتده كامل انسان تمثا لينی يره تيب بيردی.

اونينگ اورين باسر لريدن بيري خواجه عبيد الله احرار اوچ مينگ قوش- هوكيزلی یيرگه ايگه بوله توريب، فقيرليكده يشه دی. منطقه ده تينچليك وخوفسيزليكنی سقلش اوچون زمان شاهلرينی انصاف وعدالتگه چارلب توردی.

مير غلام محمد غبار« افغانستان، تاريخ اوزَنيده» ناملي كتابيده يازيشيچه، افغانستانده اوشبو طريقت نينگ اينگ كامل پيرو لريدن عبدالرحمن جامی وعليشير نوایی حسابلنه- دی. اولردن بيری فقروتقوا لباسيده، اخلاق و مدنيت نی ترقه تيش يوليده خدمت قيلگن بولسه ، ايككينچيسی ايسه، اميرليك ورياست (رهبرليك) مقاميده توريب، علم وفن ني رواجلنتيريش يوليده فعاليت آليب باردی. مؤلف نينگ تاكيد لشیچه، اجتماعی شرايط تاثيری آستيده اونينگ طريقتيده عملی تامانلر جوده كوپ ايدی.

نقشبنديه طريقتی نينگ دوامی بولميش مجدديه طريقتی نينگ اساسچی سی امام ربانی شيخ احمد سرهندی « مكتوبات » كتابيده بهاء الدين نقشبند تعليماتی شريعتگه موافق وزمان طلبلريگه ماس ايكي ليگينی اوقديريب اوته دی.

ساده چه قيليب ايته ديگن بولسك،كامل انسان برچه الهی صفت لرگه اساسلنگن روحی تكامل گه ايريشگن حقيقي انسان دير. قرآ ن كريم ده یره توچی جهانده كامل انسان نينگ تمثا لی بولميش جضرت محمد گه « سين برچه عا لی اخلاقی فضيلت لر ايگه سی سن » ديب خطاب قيلگن ايدی. شونينگ اوچون كامل انسان نينگ سيما سي الهی صفت لر، يعني، يوكسك معنوی خصوصيت لر، روحي فضيلت لرواخلاقی معيار لر بيلن بيلگي لنه دی.

یره توچی ازلده فرشته لرگه: « مين یيريوزيده انسان نی خليفه (اورين باسر) قيبيب يره ته من»، ديدی. فرشته لر: « یيريوزيده فساد ترقه تيب قان توكوچی كيشيلرنی يره ته سن می ؟» ديب سوره گنلريده، يره توچی اولرگه قره ته: « مين بيلگن نرسه لرنی سيزلربيلميسيزلر»، ديب جواب بيرگن ايدی(« بقره » سوره سی، 30 آيت).

ازلدن انسان بیربیریگه قره مه قرشی بولگن ایککی خصوصیت گه ایگه ایدی. فرشته لر انسا نگه نسبت بیرگن فسق وفساد و قاتل لیک، انسان نینگ سلبی تامانی، یعنی شیطا نی یونلیشدن عبارت بولسه، یره توچی تامانیدن اشاره قیلینگن و فرشته لرگه معلوم بولمگن نرسه، انسان نینگ رحمانی یونلیشی، یعنی، علم و فضیلت لرنی ایگللب آلیب، عقل وتفکر کوچی بیلن ییریوزینی آبادانلشتیریش، مدنیتنی ترقتیش، امکانی باریچه طبیعت قانونلرینی کشف ایتیب، اوندن مادی ومعنوی ترقیات یولیده فایده لنگن حا لده، جها نده تینچلیک اورنه تیش و اونگه ما دی گوزل لیک بغیشلب، معنوی تکا مل نینگ یوکسک پلله لرینی باسیب اوتیش ایدی.

انسان نهایت یوکسک استعداد و چیکسیزتفکر ایگه سی بولگنی سببلی تصور گه سیغمید یگن علمی یوتوقلرگه ایریشیب، شونداق علمی – حربی اپرت لر یره تیش گه موفق بولدی که، اولردن اورین سیز و توبن مقصد لر اوچون فاید ه لنیش، ییر یوزی و بوتون انسانیت اوچون کوتیلمگن فا جعه لر نینگ کیلیب چیقیشیگه سبب بوله آ له دی.

2001 ییل 11 سپتمبر کونی امریکا ده یوز بیرگن مدهش قوپاروچیلیک حرکتی شونی اثباتلب بیر دی که، وجدانی توبنلیک که یوز توتگن، نفس و شیطا ن ایستک لریگه بیریلگن، معنویتدن اوزاقلشیب، اخلاق وآداب نیمه لیگینی اونوتگن کیمسه لر اوز مادی

ونفسا نی مقصد لریگه ایریشیش اوچون انسانیتگه قرشی بولگن هر قندی جنایتگه قول اوریشلری ممکن.

بوگونگی کونده فقط ما دی حیا ت گه بیریلیب، هربیر نرسه نی، هر بیر قدریت نی فقط مادی بایلیک معیارلری بیلن اولچب، اخلاقی – معنوی قدریتلر(ارزشلر) نی اونوتیب باریش خصوصیتلری انسانی جمعیتده یققا ل کوزگه تشلنما قده.

انسان فقط تفکر واخلاق بیلن باشقه حیوانلردن اجره لیب تورگنینی نظر ده توته دیگن بولسک، ایتیش ممکن که، اخلاقی فضیلتلردن اوزاقلشیش هر بیر انسان وبرچه انسانیتنی توبنلیک و توشکونلیک ساری آ لیب باریشی گه هیچ شبهه یوق.

قیسقه سی شو که، روحی ومعنوی جهتدن کما ل گه ایریشگنی طفیلی اوز نفسی اوستیدن حکمرانلیک اورنه تیب، اوز منفعتینی خلق منفعتیده واوز بختی نی جمعیت بخت وسعا دتیده کوریش قابلیتی گه ایگه بولیش، وطن حمایه سی وملت تینچلیگی نی سقلش یولیده اوزینی قربا ن قیلیش گه چه تیار توریش، ایزگو نیت بیلن ایش آلیب باریب، برچه نی ایزگولیک که اوندش، یوکسک مدنیت وچوقور بیلیم ایگه سی بولگن حا لده برچه انسانلر نی اولر نینگ دینی، مذهبی واعتقا دیدن قطع نظر، تینگ حقوقلی انسان لر ویگانه حقیقتنی قیدیروچیلری دیب توشونیش، برچه بیلن دوستانه منا سبتده بولیب، هیچ کیم گه یامانلیک قیلمسلیک، هیچ کیم نی عقیدوی یاکه ایتنیک (نژادی) جهتدن کم سیتمس لیک خصوصیتلری، اید آل کا مل انسان نینگ خصوصیت لریدن حسابلنه دی.

شیخ سعدی طریقت نی قوییده گی قیسقه چه عبارت لر بیلن تعریفلگن ایدی: « طریقت ایشی فقط تسبیح توتیب، یونگدن لباس کییب عبا دت قیلیش بیلن بولمیدی، طریقت خلق نینگ خدمتیدن باشقه نر سه ایمس ».

فرید الدین عطارروایتی گه کوره، شیخ ابوالحسن خرقانی بوندی دیگن ایکن : «کاشکی، برچه خلق اوچون مین اولسَید یم، اوشنده خلق اوچون اولیم بولمسدی. کاشکی، برچه خلق نینگ حسا ب – کتا بینی مین بیلن قیلیشسَیدی، اوشنده قیامت کونی اولراوچون سوا ل وجوا ب بولمسدی. کا شکی، برچه خلق اورنیده مینی جزالش سَیدی، اوشنده اولر نی دوزخ آلاویگه آ لیب باریشمگن بولردی».

بوکبی انسا ن سیور لیک، کامل ا نسا ن کرکتری قیرره لریدن بیری نینگ انعکاسی دیر.

بیز کیله جکده اولکه میز ده حقوقی دولت ودموکراتیک جمعیت قوریش جریانیده، ینگی اولاد نی تربیه لش بوییچه تصو ف تعلیماتی و عرفا نی قدریت لر دن فایده لنیب، کامل انسان نینگ اید آل سیما سینی خلقیمیز، اینیقسه، یاشلریمیز گه تصویر لب بیریب، اونده گی عا لی صفت لرواخلاقی فضیلتلرنی اوزلشتیریب آلیشگه توصیه قیلیشیمیز کیره ک.

کریل الفباسیدن عرب الفباسیگه اوگیرگن: عبدالغفور دستیار

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ایضــاحـلر:

1- لطايف دن مقصد، مادی خصوصيت لرگه ایگه بولمگن روحی نرسه لر.

2- قدیمی کیمیاده مِس نی آلتین گه ایلنتیره دیگن بیر جوهر.

3- نجم الدين كبرا، “كونگليم كوزی بيلن كورگنلريم” رساله سی، عرب تيليدن ع. ش جوزجانی ترجمه سی. تصوف و انسان کتابی، 86-87 بیت، تاشکینت، عدالت

300x250 ad code [Inner pages]

Search Archive

Search by Date
Search by Category
Search with Google

Photo Gallery

120x600 ad code [Inner pages]
ورود | Designed by Gabfire themes